تلاش‌هایی برای رتبه‌بندی دانشگاه‌های کشور از نگاه جامعه

iran-konkour-data-analysis

تحلیل داده‌های بیش از ۱۳۵۰ کارنامه‌ کنکور سه سال گذشته

رتبه‌بندی دانشگاه‌ها سوالی است که در مقاطع مختلف ذهن بسیاری را به خود مشغول می‌کند. کسانی که باید برای انتخاب رشته تصمیم بگیرند، بیش از همه به پاسخ این پرسش نیاز دارند تا بتوانند بهترین انتخاب را برای خود انجام دهند.

برای رتبه‌بندی دانشگاه‌ها دو دیدگاه وجود دارد:

  1. رتبه‌بندی بر اساس دستاوردهای علمی دانشگاه‌ها
  2. رتبه‌بندی از نگاه مردم که بر اساس عملکرد فارغ‌التحصیلان و سایر عوامل در طول زمان در ذهن جامعه شکل گرفته است.

برای پی بردن به جایگاه دانشگاه‌ها در نگاه مردم یا باید با پرسشنامه و نمونه‌گیری نظر مردم را مستقیماً جویا شد یا با روش‌های غیرمستقیم مانند مراجعه به نتایج انتخاب رشته کنکور به اولویت‌های ایشان پی برد. نتایج کنکور سال‌های گذشته را سازمان سنجش به طور کامل در اختیار دارد. در این داده‌ها مشخص است چه درصدهایی با کسب چه رتبه‌‌ای همراه شده و در نهایت منجر به قبولی در چه رشته‌ای در کدام دانشگاه شده است. با این حال، سازمان سنجش هیچگاه نسبت به انتشار این داده‌ها اقدام نکرده است.

در این مقاله با گردآوری داده‌های محدودی از کارنامه‌های کنکور سال‌های گذشته،‌ سعی کردیم نشان دهیم تحلیل داده‌های کنکور چگونه می‌تواند به تصمیم‌گیری بهتر داوطلبانی که نیاز به مشاوره‌های انتخاب رشته دارند و همینطور دیگر علاقه‌مندان و کارشناسان یاری رساند.

معرفی داده‌ها

داده‌ای که در این مطالعه بخش‌هایی از آن مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته از تقریبا ۱۳۵۰ کارنامه کنکور تشکیل شده است. هر کارنامه کنکور عبارت است از اطلاعات یکی از شرکت‌کننده‌های کنکور در سال‌های ۱۳۹۸، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ که موارد زیر را شامل می‌شود:

  • سال کنکور
  • گروه آزمایشی
  • درصد هر یک از درس‌ها
  • منطقه، رتبه در سهمیه (منطقه)، رتبه در کشور و تراز
  • نتیجه انتخاب رشته شامل رشته، دانشگاه و نوع دانشگاه

این مقادیر از کانال تلگرامی دیجی‌کارنامه استخراج شده و پس از پردازش و تصحیح برخی اشکالات در لینک زیر در دسترس عموم قرار گرفته است[1]:

شما می‌توانید با بررسی این داده‌ها به نکات مهمی درباره وضعیت کنکور در سال‌های اخیر و اوضاع آموزشی در کشور به طور کلی پی ببرید. اگر به این موضوعات علاقه‌مندید توصیه می‌کنیم خودتان مستقلا این داده را بررسی کنید.

از این داده‌ها چه می‌توان دریافت؟

با استفاده از این داده‌ها می‌توان به پرسش‌های گوناگونی پاسخ داد. به نمونه‌های زیر توجه کنید:

  1. چه رتبه‌ای منجر به قبولی در کدام رشته در کدام دانشگاه شده است؟
  2. آیا در یک رشته مشخص، دانشگاه «الف» در نگاه مردم از دانشگاه «ب» مقبول‌تر است؟ (این نکته را می‌توان از اینکه کدام دانشگاه رتبه‌های بهتری را جذب می‌کند، فهمید)
  3. آیا دانشگاه الف به طور کلی و در تمامی رشته‌ها در نگاه مردم از دانشگاه ب مقبول‌تر است؟
  4. کسانی که موفق به قبولی در رشته‌های مختلف دانشگاهی شده‌اند چقدر به هر یک از درس‌ها تسلط دارند؟
  5. شکاف بین رتبه‌ منطقه و رتبه کل در طول زمان و بین گروه‌های آزمایشی مختلف چگونه تغییر کرده است؟

در متن پیش رو تلاش شده تا با پردازش و تحلیل این داده‌ها برای تعدادی از رشته‌های پرطرفدار، در هر یک از گروه‌های آزمایشی که کارنامه‌های بیشتری از آن‌ها در اختیار بوده، تا حدی به پرسش‌ شماره ۱، و اندکی به پرسش‌های شماره ۲ و ۵ پاسخ داده شود.

تحلیل کارنامه‌های کنکور و نتایج انتخاب رشته

جداولی که در ادامه برای هر یک از رشته‌ها آمده، نشان می‌دهد در سه سال گذشته به عنوان نمونه چه رتبه‌هایی موفق به قبولی در چه دانشگاه‌هایی شده‌اند.

پیش از بررسی جداول به موارد زیر توجه کنید:

  • اعدادی که برای رتبه‌ها در جداول درج شده در برخی موارد دارای ارقام اعشار است چرا که با متوسط‌گیری از تمامی رتبه‌های موجود در سه سال گذشته (۱۳۹۸، ۱۳۹۹، ۱۴۰۰) به دست آمده است؛ اگر چه در بسیاری موارد بیش از یک مشاهده در دست نبوده است.
  • ترتیب‌هایی که برای دانشگاه‌ها در هر یک از جداول آمده تنها در بخش‌هایی نشان‌دهنده رتبه‌بندی دانشگاه‌ها از نگاه مردم است. برای رتبه‌بندی جامع‌تر دانشگاه‌ها از نگاه شرکت‌کنندگان در کنکور و خانواده‌های آنان داده‌های بیشتری لازم است. در صورت جامع‌تر بودن داده‌ها می‌توان از این روش برای پی بردن اولویت دانشگاه‌ها در ذهن جامعه استفاده کرد. 
  • در بررسی‌های جامع‌تر لازم است روشی طراحی شود تا تاثیر محل زندگی داوطلبان نیز،‌ به عنوان پارامتر مهمی برای انتخاب دانشگاه‌های محلی و نزدیک‌تر به محل زندگی داوطلبان، در نظر گرفته شود. در جداول زیر برای تعدیل ترجیحات محلی اقدامی انجام نشده است.
  • اگر می‌خواهید با در نظر گرفتن ملاحظات فوق، از این اطلاعات در تصمیم‌گیری‌هایتان استفاده کنید، حتما آن‌ها را با منابع معتبر دیگری که در دسترس دارید مقایسه کنید.

برای مشاهده جزئیات مربوط به هر یک از رشته‌ها روی آن‌ کلیک کنید. اگر با گوشی موبایل جداول را بررسی می‌کنید گوشی را در حالت افقی قرار دهید تا تمامی ستون‌ها قابل مشاهده باشد.

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

علوم پزشکی تهران

173.7

52.0

64.5

62.5

علوم پزشکی شهید بهشتی

301.0

103.7

36.0

علوم پزشکی ایران

990.5

241.7

298.0

259.3

علوم پزشکی شیراز

1,211.2

431.0

541.7

172.0

علوم پزشکی اصفهان

1,652.5

267.0

441.7

155.0

علوم پزشکی همدان

2,003.0

602.5

علوم پزشکی بیرجند

2,047.0

989.5

علوم پزشکی مازندران

2,109.5

677.0

668.0

علوم پزشکی بابل

2,279.5

1,052.5

علوم پزشکی تبریز

2,330.5

306.0

148.5

علوم پزشکی یزد

2,435.8

647.5

947.0

علوم پزشکی ارومیه

2,841.0

1,339.0

508.0

علوم پزشکی البرز

2,989.5

344.7

582.0

علوم پزشکی کرمانشاه

3,263.7

1,225.0

1,352.5

علوم پزشکی گیلان

3,387.8

1,159.5

743.0

علوم پزشکی قزوین

3,559.0

898.0

1,500.0

1,281.0

علوم پزشکی شهرکرد

3,690.0

1,338.5

علوم پزشکی زنجان

3,938.2

1,157.0

839.5

1,231.0

علوم پزشکی کاشان

4,221.0

1,360.0

1,385.3

علوم پزشکی مشهد

4,227.0

223.0

2,822.0

836.0

علوم پزشکی سمنان

4,807.8

1,346.7

1,953.0

1,467.0

علوم پزشکی لرستان

4,838.5

1,635.5

علوم پزشکی اردبیل

5,206.3

1,409.0

1,345.3

712.0

علوم پزشکی شاهرود

5,291.0

2,414.0

علوم پزشکی بوشهر

5,497.0

2,318.0

علوم پزشکی گلستان

5,724.0

1,885.0

1,056.0

علوم پزشکی ایلام

6,039.5

1,319.5

علوم پزشکی قم

6,070.0

1,781.0

1,420.0

1,832.0

علوم پزشکی یاسوج

6,190.0

1,801.0

علوم پزشکی جهرم

6,310.0

1,711.0

2,706.0

علوم پزشکی بندرعباس

6,378.0

1,589.0

علوم پزشکی کردستان

7,095.0

1,369.0

علوم پزشکی بم

7,629.5

2,701.0

علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران

8,212.0

2,937.0

2,771.0

علوم پزشکی زابل

8,278.7

2,026.5

علوم پزشکی اراک

1,506.0

1,603.5

969.0

علوم پزشکی جندی شاپور

1,277.0

علوم پزشکی خراسان شمالی

2,269.0

علوم پزشکی دزفول

771.0

علوم پزشکی رفسنجان

2,463.0

علوم پزشکی سبزوار

2,293.0

428.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

علوم پزشکی شهید بهشتی

266.7

99.7

علوم پزشکی تهران

717.7

96.0

331.0

علوم پزشکی ارومیه

812.7

573.0

243.0

علوم پزشکی البرز

843.0

345.0

علوم پزشکی مشهد

867.0

307.0

407.0

علوم پزشکی شیراز

1,047.0

490.0

علوم پزشکی کاشان

1,072.0

251.0

علوم پزشکی کرمان

1,478.0

298.0

علوم پزشکی مازندران

1,772.0

645.0

679.0

علوم پزشکی همدان

1,929.5

878.0

249.0

علوم پزشکی جندی شاپور

1,991.0

789.0

علوم پزشکی یزد

2,082.0

441.0

علوم پزشکی گیلان

2,134.0

720.0

1,058.0

علوم پزشکی اراک

2,193.5

985.5

علوم پزشکی بابل

2,298.0

1,066.0

علوم پزشکی شهرکرد

2,306.0

993.0

علوم پزشکی بویراحمد

2,546.0

998.0

علوم پزشکی گلستان

2,586.5

752.3

علوم پزشکی بیرجند

2,641.0

1,256.0

علوم پزشکی خراسان شمالی

2,725.0

741.0

علوم پزشکی کردستان

2,747.0

693.0

علوم پزشکی قم

2,760.0

1,057.0

1,261.0

علوم پزشکی قزوین

3,120.0

963.0

علوم پزشکی بوشهر

3,268.3

1,023.0

822.5

علوم پزشکی بندرعباس

3,611.0

1,501.0

علوم پزشکی اصفهان

3,944.3

1,978.5

276.0

248.0

علوم پزشکی زنجان

4,133.0

813.5

علوم پزشکی زاهدان

4,784.0

1,471.0

علوم پزشکی رفسنجان

4,822.0

1,624.5

علوم پزشکی ارتش جمهوری اسلامی ایران

5,917.5

1,675.0

1,826.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

علوم پزشکی تهران

2,076.9

753.0

729.0

650.0

علوم پزشکی اصفهان

3,127.5

1,084.0

962.0

علوم پزشکی شهید بهشتی

3,234.5

917.0

1,368.0

علوم پزشکی البرز

3,874.5

1,200.0

علوم پزشکی کرج

4,665.0

966.0

علوم پزشکی مشهد

4,748.7

1,553.3

علوم پزشکی زنجان

5,149.3

2,000.0

2,680.0

869.0

علوم پزشکی همدان

5,358.7

707.0

3,433.0

1,737.0

علوم پزشکی شیراز

5,380.8

1,106.5

3,060.0

1,913.0

علوم پزشکی مازندران

6,340.0

1,576.0

علوم پزشکی اردبیل

6,367.8

1,730.0

1,779.0

علوم پزشکی یزد

6,928.3

2,344.0

2,354.0

علوم پزشکی کرمانشاه

7,634.5

3,996.0

1,823.0

علوم پزشکی تبریز

7,741.8

4,057.0

720.0

علوم پزشکی کرمان

7,827.0

1,964.0

علوم پزشکی گیلان

9,414.5

2,623.5

علوم پزشکی بندرعباس

10,266.0

2,615.0

علوم پزشکی جندی شاپور

1,336.0

علوم پزشکی زابل

2,324.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

علوم پزشکی مشهد

4,680.0

1,320.0

علوم پزشکی تهران

10,753.4

3,218.7

4,709.5

2,307.5

علوم پزشکی اصفهان

11,417.0

4,852.0

3,839.0

علوم پزشکی شیراز

14,242.3

2,664.0

3,649.0

4,364.0

علوم پزشکی شهید بهشتی

17,877.7

6,619.0

5,303.5

علوم پزشکی ایران

18,175.7

5,291.0

5,057.0

علوم پزشکی گیلان

20,706.0

5,637.0

علوم پزشکی اردبیل

21,319.0

8,727.0

6,605.0

علوم پزشکی البرز

23,031.7

8,917.7

8,224.0

علوم پزشکی بیرجند

24,187.5

7,324.0

علوم پزشکی کرمان

24,910.0

6,821.0

علوم پزشکی لرستان

26,270.0

7,910.0

علوم پزشکی زنجان

27,007.0

16,317.0

4,821.0

علوم پزشکی کاشان

27,967.3

7,608.0

علوم پزشکی سیرجان

32,828.0

13,175.0

علوم پزشکی ارومیه

1,610.0

علوم پزشکی تبریز

5,004.0

علوم پزشکی زابل

9,653.0

علوم پزشکی همدان

3,936.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

شهید بهشتی

335.6

96.9

81.3

108.8

علامه طباطبایی

359.0

157.5

107.0

271.0

تهران

697.4

66.0

422.5

254.0

فردوسی مشهد

732.5

349.0

248.0

153.0

الزهرا (س)

1,015.0

301.5

484.0

بابلسر

1,068.0

396.0

شیراز

1,755.7

667.3

640.3

359.0

اصفهان

2,053.5

328.0

451.0

1,420.0

تبریز

2,249.7

435.0

مازندران

2,859.5

594.0

1,244.0

گیلان

2,967.0

900.0

906.0

یزد

3,217.8

1,558.0

1,082.3

قم

4,348.5

953.0

1,221.0

3,367.0

زنجان

5,600.7

1,605.0

1,818.5

1,815.0

شهید مدنی

6,313.0

1,865.0

میبد

6,576.0

2,542.0

مراغه

6,677.0

2,082.0

کاشان

7,943.3

1,051.0

بیرجند

11,111.0

1,494.0

2,937.0

رازی

18,077.0

5,898.0

گلستان

21,130.0

1,056.0

اراک

1,156.0

2,913.0

بجنورد

1,803.0

بوعلی سینا

2,198.5

بین المللی امام خمینی (ره)

866.0

دامغان

5,180.0

سمنان

2,332.5

شهرکرد

2,591.0

شهید چمران

3,327.0

کردستان

4,684.0

محقق اردبیلی

3,254.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

علامه طباطبایی

210.0

127.0

تهران

299.5

56.5

72.5

شهید بهشتی

335.8

65.5

73.0

204.0

علوم بهزیستی و توانبخشی

484.5

251.0

الزهرا (س)

945.0

389.0

شاهد

2,496.0

950.0

مازندران

2,644.0

1,009.0

یزد

3,009.5

1,650.0

374.0

24.0

فردوسی مشهد

3,221.0

330.0

1,503.5

کاشان

3,636.0

740.0

گیلان

4,075.0

1,269.0

2,532.0

سمنان

5,263.0

1,475.0

اراک

7,226.0

2,654.0

شهید چمران

7,794.0

2,487.0

لرستان

8,082.0

2,799.0

بوعلی سینا

9,134.0

3,132.0

اردکان

12,819.0

2,885.0

اصفهان

13,205.0

5,941.0

رازی

16,374.0

5,401.0

تبریز

627.0

شهید مدنی

2,875.0

گنبد

5,455.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

صنعتی شریف

242.8

19.0

9.0

صنعتی امیرکبیر

497.0

176.3

57.0

علم و صنعت ایران

579.0

411.0

174.0

شهید بهشتی

763.0

537.0

صنعتی اصفهان

1,041.3

667.4

568.0

صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی

1,314.0

623.0

85.0

فردوسی مشهد

1,481.0

971.5

59.0

خوارزمی

3,023.5

1,331.0

791.0

358.0

تهران

3,068.0

974.0

شیراز

3,104.9

1,125.5

726.0

439.0

صنعتی شیراز

4,585.0

2,825.0

شاهد

4,899.0

2,854.0

تبریز

4,938.8

2,351.0

439.0

اصفهان

8,649.3

4,542.3

940.0

صنعتی نوشیروانی بابل

8,785.0

877.0

قم

13,551.0

1,713.0

صنعتی همدان

14,076.0

1,636.0

حکیم سبزواری

22,624.0

3,752.0

خلیج فارس

22,917.0

3,823.0

بوعلی سینا

2,062.0

شهید چمران

3,918.0

صنعتی قم

2,027.0

گیلان

2,374.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

صنعتی شریف

219.0

114.7

94.0

تهران

634.5

268.0

277.0

علم و صنعت ایران

1,531.5

961.8

494.0

صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی

2,099.0

1,546.3

126.0

صنعتی امیرکبیر

2,802.6

520.0

277.5

104.5

شیراز

3,409.0

2,089.5

864.0

شهید بهشتی

4,341.5

1,293.0

547.0

651.5

صنعتی اصفهان

4,664.8

2,678.0

1,362.0

383.0

شهید باهنر

6,595.0

2,260.0

کاشان

12,680.0

6,667.0

تبریز

13,091.5

2,464.0

صنعتی اراک

26,415.0

11,838.0

بوعلی سینا

26,860.0

10,008.0

اصفهان

3,452.0

الزهرا (س)

2,440.0

بین المللی امام خمینی (ره)

1,055.0

صنعتی شیراز

3,134.5

صنعتی نوشیروانی بابل

1,531.0

دانشگاه

رتبه کل

رتبه در منطقه ۱

رتبه در منطقه ۲

رتبه در منطقه ۳

صنعتی شریف

1,042.6

196.0

101.7

صنعتی امیرکبیر

1,083.3

613.5

373.5

علم و صنعت ایران

1,648.3

1,081.0

512.0

170.0

تهران

1,912.7

422.8

911.0

239.0

صنعتی خواجه نصیرالدین طوسی

2,806.0

895.0

شهید بهشتی

2,961.5

841.0

1,044.0

صنعتی اصفهان

6,073.0

1,731.0

1,715.0

606.0

شیراز

7,433.0

2,569.0

اصفهان

7,465.0

4,179.0

فردوسی مشهد

9,217.0

653.0

صنعتی شاهرود

12,680.0

4,463.0

کاشان

12,897.7

4,575.3

بوعلی سینا

23,014.0

6,092.0

تبریز

29,123.0

16,154.0

2,545.0

1,048.0

قم

32,684.0

8,807.0

12,312.0

سمنان

34,833.0

6,950.0

ارومیه

39,352.0

8,217.0

یزد

7,781.0

درباره خانه‌های خالی جدول اطلاعاتی منابع اولیه در دست نبوده است. نام بسیاری از دانشگاه‌ها نیز در این جداول نیامده که این هم به دلیل آن است که داده‌ای از آن‌ها در منبع اولیه وجود نداشته است.

تحلیل رابطه رتبه کل و رتبه منطقه

رتبه‌های کنکور، علاوه بر رتبه کل به تفکیک مناطق ۱، ۲ و ۳ نیز اعلام می‌شوند. منطقه ۱ به بخش‌هایی از کشور اطلاق شده که برخوردارترند و امکانات آموزشی بیشتری دارند، منطقه ۳ به بخش‌هایی که کم‌برخوردارترند و امکانات آموزشی کمتری دارند و منطقه ۲ به وضعیتی بین این دو اطلاق می‌شود. این تقسیم‌بندی، با عنوان سهمیه مناطق در ظرفیت‌هایی که در رشته‌ها و دانشگاه‌های مختلف وجود دارد لحاظ می‌شود و هدفش این است که از انحصار رشته‌ها و دانشگاه‌های پرطرفدار به مناطق برخوردارتر و تشدید نابرابری‌های آموزشی جلوگیری کند.

با توجه به اهداف این سیاست‌گذاری انتظار می‌رود در مناطق برخوردارتر رتبه منطقه به رتبه کل نزدیک‌تر باشد. آیا چنین الگویی در داده‌ها نیز مشاهده می‌شود؟ 

داده‌هایی که در دست داریم امکان بررسی این سیاست‌ را تا حدی فراهم می‌کند: اگر داده‌های شرکت‌کنندگان را در یک نمودار پراکندگی ترسیم کنیم، به صورتی که محور افقی نشان‌دهنده رتبه منطقه و محور عمودی نشان‌دهنده رتبه کل باشد و هر یک از نقاط عملکرد یک شرکت‌کننده را در کنکور نشان دهد، به تصویر زیر می‌رسیم. 

با توجه به تفاوت‌هایی که در سال‌های مختلف و گروه‌های آزمایشی وجود دارد، نمودار پراکندگی به تفکیک سال و گروه آزمایشی ترسیم شده، در هر یک از این دسته‌ها خط راستی برای پیدا کردن راحت‌تر محل قرار گرفتن کلی نقاط نسبت به یکدیگر برازش شده است. 

در تفسیر این نمودار چند نکته جالب و البته مهم می‌توان استخراج کرد:

  • در تمامی موارد رتبه کل بیشتر از رتبه منطقه است (تمامی نقاط بالاتر از خط‌چین y = x قرار گرفته‌اند) که اگر غیر از این بود نمی‌توانست درست باشد. 
  • در تمامی گروه‌های آزمایشی در هر دو سال مطالعه (۱۳۹۹ و ۱۴۰۰) رابطه آشکاری بین رتبه منطقه و رتبه کل شرکت‌کنندگان کنکور وجود دارد که دور از انتظار هم نیست.
  • در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰ الگوهایی که در گروه‌های آزمایشی گوناگون مشاهده می‌شود، تقریبا یکسان است و آنچنان‌که به نظر می‌رسد الگوهایی قابل اتکا و نیازمند توضیح و تفسیر است.
  • بر اساس اهداف سهمیه‌بندی مناطق انتظار می‌رفت نقاط آبی‌رنگ (منطقه ۳) بالاتر از نقاط سبزرنگ (منطقه ۲)، و نقاط سبزرنگ بالاتر از نقاط قرمزرنگ (منطقه ۱) قرار بگیرند. اما این الگو تنها در گروه آزمایشی ریاضی و فنی مشاهده می‌شود. در مورد گروه‌های تجربی و انسانی کم و بیش عکس این الگو مشاهده می‌شود. در گروه آزمایشی علوم انسانی الگو کاملا برعکس است، یعنی خط قرمز بالاتر و خط آبی پایین‌تر قرار گرفته است. در گروه آزمایشی تجربی خط قرمز و آبی رنگ بالاتر قرار دارند و خط سبزرنگ پایین قرار دارد. 

نکات فوق نشان می‌دهد امکانات آموزشی تنها در گروه ریاضی و فنی موفق شده تمایزی میان دانش‌آموزان ایجاد کند. در گروه‌های تجربی و انسانی، برخورداری از امکانات آموزشیِ بیشتر و بهتر با دستاوردی در نتایج کنکور همراه نبوده است. در علوم انسانی این الگو کاملا برعکس است. شاید بتوان این پدیده را به این صورت تفسیر کرد که در علوم انسانی نقش فرد در عملکرد وی در کنکور کارشناسی پررنگ‌تر از نظام رسمی و غیررسمی آموزش است. در مورد گروه آزمایشی تجربی الگوی مشاهده شده دور از انتظارتر است، چرا که بهترین عملکرد به شرکت‌کنندگان منطقه ۲ اختصاص یافته است (نقاط سبزرنگ پایین‌تر قرار گرفته‌اند). 

این نکات در فهم عملکرد نظام ارزشیابی کنکور بسیار حائز اهمیت است، به همین دلیل لازم است با داده‌های بیشتر و قابل اعتمادتری مورد بررسی‌ قرار گیرند. مهم‌ترین نکته‌ای که با تفسیر این نمودار مطرح می‌شود و باید مورد بررسی‌های جامع‌تر قرار بگیرد، این است که نظام سهمیه‌بندی تنها در گروه آزمایشی ریاضی و فنی در خدمت عدالت اجتماعی عمل می‌کند و در گروه‌ انسانی و تا حدی در گروه تجربی از کسب هرچه بیشتر رتبه‌های برتر در مناطق کم‌برخوردارتر جلوگیری می‌کند. به بیان دیگر، به نظر می‌رسد در علوم انسانی و تجربی اگر سهمیه مناطق وجود نداشته باشد، مناطق کم‌برخوردار در مجموع صندلی‌های بیشتری را در دانشگاه‌‌ها از آن خود می‌کنند، اما سهمیه مناطق به نام دفاع از عدالت جلوی آن‌ها را می‌گیرد.

این پدیده می‌تواند تا اندازه‌ای به عنوان بازتاب نظام ارزشیابی چندگزینه‌ای در کنکور نیز مطرح شود. در ارزش‌یابی دروس گروه ریاضی دانش‌آموز باید اشرافی هر چند نسبی بر مفاهیم و یادگیری آن‌ها داشته باشد تا بتواند به سوالات پاسخ دهد، اما در دروس انسانی و تجربی به نظر می‌رسد نیاز به یادگیری و اشراف بر مفاهیم به نسبت کمتر است و ارزشیابی بیشتر بر محفوظات و یادگیری‌های زودگذر تکیه دارد، در نتیجه اثر سیستم آموزشی در گروه آزمایشی ریاضی و فنی هنگام مقایسه عملکرد شرکت‌کنندگان کنکور بین مناطق مختلف بیشتر قابل مشاهده است تا گروه‌های آزمایشی انسانی و تجربی. به عبارت دیگر به نظر می‌رسد آنچه در گروه علوم انسانی و تجربی آزمون می‌شود، با کم و زیاد کردن کمیت و کیفیت آموزش تحت تاثیر قرار نمی‌گیرد. 

نتیجه‌گیری: ضرورت انتشار عمومی داده‌های کنکور

سازمان سنجش یک نهاد عمومی است و از بودجه عمومی تغذیه می‌شود، با این حال هیچ گاه نسبت به انتشار عمومی نتایج کنکورهای قبلی اقدام نکرده است. این سازمان به راحتی می‌تواند با حذف اطلاعات شناسایی داوطلبان و حراست از حریم خصوصی ایشان، کارنامه‌های کنکور سال‌های گذشته را به صورت کامل برای عموم منتشر کند و خانواده‌ها را از صرف هزینه‌های گوناگون برای مشاوره انتخاب رشته که افراد سودجو نیز در آن‌ها کم نیست بی‌نیاز کند. بسیاری از خانواده‌ها نیز به خاطر نداشتن تمکن مالی و عدم دسترسی به مراکز مشاوره کنکور از خدمات اطلاعاتی که حقشان است محروم می‌شوند. 

انتشار عمومی داده‌های کنکور به صورت ناشناس، علاوه بر کمکی که به خانواده‌ها می‌کند، ارزش پژوهشی فراوانی در علوم اجتماعی دارد. به عنوان نمونه، در سال‌های اخیر بحث نابرابری آموزشی در جامعه بیشتر از قبل مورد توجه قرار گرفته است. امسال هم با اعلام نتایج دوباره این بحث مطرح شد که بخش زیادی از رتبه‌های برتر کنکور از مدارس غیرانتفاعی و شهرهای برخوردار کشور هستند و این با آنچه از عدالت آموزشی انتظار داریم در تضاد است. تصور کنید این بحث نه تنها با دسترسی به اطلاعات رتبه‌های برتر بلکه با دسترسی کامل به داده‌های کنکور با چه کیفیتی می‌تواند طرح شود و منشا اثرات بیشتر شود.

اما این‌ها تنها دلایلی نیست که سازمان سنجش را نسبت به انتشار داده‌های کنکور شامل کارنامه‌ها و نتایج انتخاب رشته ملزم می‌کند. سازمان سنجش به عنوان برگزارکنندۀ آزمون‌های سراسری در کشور باید داده‌ آزمون‌های مختلف را به صورت عمومی منتشر کند تا بدین وسیله صحت عملکردش را به رویت شرکت‌کنندگان در آزمون برساند. مثلا اگر درصدهای کسی با رتبه‌اش همخوانی نداشت یا رشته‌ای که فردی قبول شد با رتبه‌اش همخوانی نداشت، آیا افکار عمومی راهی برای پی بردن به آن دارد؟ اگر تخلفی صورت بگیرد آیا کسی بیرون از آن سازمان می‌تواند مطلع شود؟ اگر نظام ارزشیابی کنکور دارای اشکالات سیستماتیک باشد مانند آنچه به عنوان نمونه درباره نسبت سهمیه‌بندی مناطق طرح شد، آیا کسی امکان نقد و بررسی آن‌ها را دارد؟ 

در حال حاضر طرح‌های زیادی مانند طرح بومی‌گزینی در کنکور سراسری به اجرا در می‌آید و تخصیص رشته و دانشگاه به شرکت‌کنندگان به کار بسته می‌شود، اما داده‌های کافی برای ارزیابی آن‌ها وجود ندارد. 

عدم انتشار این داده‌ها مثل این است که مجری انتخابات، برگه‌های رای را در اتاقی در بسته بشمارد و سپس نتایج نهایی را اعلام کند و از انتشار آرای هر کاندیدا به تفکیک استان، شهرستان، حوزه انتخابیه، صندوق و … نیز سر باز بزند. اینکه چرا سازمان سنجش هیچ وقت نسبت به انتشار داده‌های خود اقدامی نکرده، سوالی مهم و در خور درنگ و بررسی است. عدم انتشار این داده‌ها در واقع به نفع کاسبان کنکور و به ضرر جامعه است، به ویژه خانواده‌ها و افرادی که می‌خواهند پس از اعلام نتایج کنکور رشته دانشگاهی خود را انتخاب کنند. 

امید است این سازمان با انتشار داده‌های خود قدمی مهم در راستای ارتقای شفافیت و گردش آزاد اطلاعات در کشور بردارد و به بهترین نحو به انتقادات پاسخ دهد.

در مطالب آتی با تحلیل همین‌ داده‌ها به موضوعاتی نظیر بازتاب کیفیت آموزش و عدالت اجتماعی در کنکور کارشناسی پرداخته خواهد شد. 

پاورقی و ارجاع

[1] مسئولیت صحت این داده‌ها به عهده منبع اصلی انتشار آن است. ما تنها آن‌ها را گردآوری کرده و در یک جدول یکپارچه در کنار یکدیگر قرار داده‌ایم. به نظر نمی‌رسد انگیزه‌ای برای انتشار اطلاعات ناصحیح در منبع اولیه وجود داشته باشد. برای خانه‌های خالی جدول در منبع اصلی اطلاعاتی وجود نداشته است.

نویسندگان

دانش‌آموختۀ آمار و تحلیلگر داده

دانش‌آموختۀ هوش مصنوعی، متخصص یادگیری ماشین و پردازش زبان‌های طبیعی

دیدگاه‌ها

۲ پاسخ

  1. این جمله چه معنا دارد:”نظام سهمیه‌بندی تنها در گروه آزمایشی ریاضی و فنی در خدمت عدالت اجتماعی عمل می‌کند و در گروه‌ انسانی و تا حدی در گروه تجربی از کسب هرچه بیشتر رتبه‌های برتر در مناطق کم‌برخوردارتر جلوگیری می‌کند.”

    نمودار فقط نشان میدهد به رغم اعمال سهمیه‌بندی، باز هم دانش‌آموزان منطقه ۲ و ۳ از ۱ نمرات کمتری در کنکور گرفته‌اند (بدلیل امکانات اموزشی یا موقعیت طبقاتی و انچه کلمن و بوردیو در تحقیقات و نظریات بارتولید طبقاتی گفته‌اند). اما سهمیه‌بندی جلوی چیزی را نگرفته!!!! سهمیه‌بندی فقط برای دانش‌آموزان مناطق ۲و۳ فرصت بیشتر ایجاد میکن.

  2. بنده هم موافقم منظور شما این است که با اعمال سهمیه باز تلاش دانش اموزان منطقه یک بیشتر بوده!!!
    البته خودم دانش اموز منطقه ۲ هستم
    اما دلیل نمی شود این تلاش دانش اموزان منطقه یک را نادیده بگیریم! انقدر تلاش کرده اند تا بر سهمیه ها غلبه کرده اند!
    بنظرم بهتر است فکری به حال سهمیه ۲۵ درصد بکنید !

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

آخرین مطالب