بازتاب تغییر اولویت‌های جامعه در آمار کنکور

konkour1400poster_imanhamikhahpicture

گرایش داوطلبان کنکور به رشته‌های گوناگون بازتاب‌دهندۀ واقعیت‌های مهمی از جامعۀ ایران است. زمانی مهندسی عمران در مرکز توجه بود. در زمان دیگر مهندسی برق در اولویت قرار داشت ولی امروز علوم ریاضی و مهندسی در اولویت نخست خانواده‌‌ها نیست. بررسی آمار کنکور سراسری در سال‌های اخیر نشان می‌دهد اولویت‌ خانواده‌های ایرانی در یک دهۀ اخیر دستخوش تغییرات اساسی شده است*.

. . .

چرا تعداد داوطلبان کنکور سراسری تغییر کرده؟

دومین کنکور سراسری در دورۀ کرونا با بیش از ۱ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر داوطلب در روزهای ۹‌ تا ۱۲ تیر ۱۴۰۰برگزار شد. تعداد داوطلبان از نیمه دهه هشتاد شمسی کاهش یافته و به ۸۶۰ هزار نفر رسیده و از نیمه دهه نود دوباره روندی صعودی در پیش گرفته بود. اما این روند با شیوع ویروس کرونا در کشور نه تنها متوقف شد بلکه در سال ۱۴۰۰ نسبت به آخرین سال پیش از شیوع کرونا یعنی سال ۱۳۹۸ نیز چند هزار نفر کمتر شده است.

کاهش تعداد داوطلبان از نیمه دهه هشتاد تقریبا منطبق با کاهش تعداد تولد از نیمه دهه شصت تا نیمه هفتاد است. اگر بخش عمده داوطلبان کنکور سراسری از ۱۳۸۴ تا سال ۱۴۰۰ را متولدین ۱۳۶۶ تا ۱۳۸۲ فرض کنیم، کاهش تعداد داوطلبان از نیمه دهه هشتاد با کاهش متولدین از نیمه دهه شصت هماهنگ است اما افزایش تعداد داوطلبان در نیمه دوم دهه نود با نرخ کم‌وبیش ثابت تعداد تولد در نیمه دوم دهه هفتاد هماهنگ نیست و باید علل و عوامل دیگری برای توضیح آن پیدا کرد. این مسئله در مطالعۀ پیش رو بررسی نشده و تنها به عنوان یک پرسش مطرح شده است.

افول گرایش به علوم ریاضی و مهندسی

آنچه در دهه‌های اخیر تغییر فاحش داشته گرایش داوطلبان به رشته‌های گوناگون است. تعداد داوطلبان آزمون سراسری در رشته‌های علوم‌ ریاضی و فنی‌مهندسی و همینطور رشته‌های علوم انسانی از میانه دهه هشتاد شمسی به صورت چشمگیری کاهش یافته است. روند کاهشی تعداد داوطلبان رشته‌های ریاضی کماکان ادامه دارد. اما تعداد داوطلبان رشته‌های علوم انسانی از میانه دهه نود افزایش یافته است. تعداد داوطلبان علوم تجربی از ابتدای دهه نود به صورت پیوسته افزایش یافته که این روند افزایشی پس از پاندمی کرونا متوقف شده و به روند کاهشی تبدیل شده است. تعداد داوطلبان هنر و زبان مخصوصا به عنوان اولویت دوم در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

منظور از علاقه‌مند در نمودار فوق داوطلبی است که در یک رشته دیگر به عنوان رشته اصلی امتحان است.

این تغییرات نشان از تغییر اولویت‌های داوطلبان دست کم در پانزده سال اخیر دارد و از این نظر کاملاً در خور توجه است. تعداد داوطلبان رشته‌های علوم انسانی، تجربی و ریاضی در نیمه هشتاد شمسی به ترتیب ۳۸، ۳۰ و ۲۸ درصد از کل داوطلبان بوده، در نیمه دوم دهه نود به ۲۰، ۶۳ و ۱۳ درصد تغییر یافته و اکنون به ۳۳، ۵۰ و ۱۳ درصد رسیده است.

چرا اولویت‌های داوطلبان تغییر کرده؟

علل افول گرایش به علوم ریاضی و رشته‌های مهندسی

افول استقبال داوطلبان از علوم ریاضی و مهندسی و رشد بی‌سابقۀ گرایش به رشته تجربی در نیمۀ دوم دهه نود توجه کارشناسان بسیاری را به خود جلب کرده است. برخی قرار گرفتن کشور در مسیر توسعه و عمران و نیاز به حضور مهندسان را دلیل گرایش به این رشته‌ها در اواخر دهه‌ شصت و سپس دهه هفتاد می‌دانند تا آنجا که حتی کسانی که علاقه‌مند به رشته‌های پزشکی و حقوق بودند نیز دیپلم ریاضی می‌گرفتند و در کنکور ریاضی شرکت می‌کردند [۱]. این احساس نیاز پس از گذار از دوران سازندگی فروکش کرد و احساس نیاز به فارغ‌التحصیلان این رشته‌ها کاهش یافت [۲].

نکته دیگری که شاید بتوان آن را با عدم گرایش به علوم ریاضی و مهندسی در دو دهه اخیر مرتبط دانست این است که بیشترین تعداد مشاغلی که در این دو دهه در کشور تولید شده در بازار کار اصلی مهندسان یعنی بخش صنعت ایجاد نشده بلکه در بخش خدمات به وجود آمده است. از سال ۸۴ تا سال ۹۸ تعداد مشاغل خالص ایجاد شده در بخش خدمات ۲ میلیون و ۸۵۰ هزار شغل بوده در حالیکه این تعداد در بخش صنعت ۱ میلیون و ۴۷۱ هزار شغل بوده است. یعنی تعداد مشاغل تولید شده در بخش خدمات در این مدت تقریبا دو برابر بخش صنعت است. اگر به صورت نسبی نیز نگاه کنیم در این مدت تعداد مشاغل بخش خدمات ۳۰٪ و تعداد مشاغل بخش صنعت ۲۳٪ افزایش یافته است. به بیان دیگر به نظر می‌رسد علوم ریاضی و فنی‌مهندسی در حال حاضر در چشم خانواده‌ها شانس اول اشتغال محسوب نمی‌شود. البته بازار کار صنعت با مشاغل ‌مهندسی و بازار کار خدمات با مشاغل غیرمهندسی انطباق کامل ندارد، برای تحلیل دقیق‌تر نقش بازار کار داده‌های بیشتری از وضعیت شغلی فارغ‌التحصیلان این رشته‌ها مورد نیاز است که متاسفانه در دسترس نیست.

مرکز آمارایران؛ شاخص‌های نیروی کار (+)

کاهش گرایش به رشته‌های فنی‌مهندسی به عنوان یکی از پایه‌های مهم تولید و صنعت در حالی رخ می‌دهد که شعار تولید دست کم ده سال است در صدر مسائل کشور قرار گرفته است. این ناهمخوانی در عدم گرایش کافی دانش‌آموزان به شاخه‌های مهارتی در تحصیلات متوسطه است. به گفتۀ عباس سلطانیان مدیرکل دفتر آموزش متوسطه نظری وزارت آموزش و پرورش از ۲ میلیون و ۶۲۱ هزار دانش‌آموزی که در سال تحصیلی ۹۷-۹۸ در دوره دوم متوسطه مشغول به تحصیل بودند تنها ۹۰۸ هزار نفر در شاخه‌های مهارتی شامل فنی‌حرفه‌ای و کاردانش تحصیل می‌کنند (۳۵%) و مابقی یعنی در حدود ۱ میلیون و ۷۱۴ هزار نفر در شاخه علوم نظری تحصیل می‌کنند (۶۵%) [۳]. این ترکیب نمی‌تواند نیروی انسانی متناسب برای رونق صنعت و تولید را تامین کند و موتور محرکۀ آن را به‌کار بیاندازد.

یکی از ماموریت‌های آموزش و پرورش در برنامه ششم این بوده که دانش‌آموزان را به شاخه‌های مهارتی هدایت کند و سهم آن‌ها را حتی تا ۵۰% بیشتر کند که تلاش‌هایی هم برای هدایت تحصیلی دانش‌آموزان در همین راستا شد اما به دلیل تقاضای اجتماعی موجود در کشور به سرانجام نرسید [۴].

نیاز به علوم ریاضی و فنی‌‌مهندسی برای توسعه و نوسازیِ صنایع و خدمات کشور در جامعه‌ای که به نظر می‌رسد رویکردهای فنی‌مهندسی مانند گذشته اولویت نخستش برای حل مسئله نیست، تناقضی است که جامعه ایرانی باید راهکاری برای برون‌رفت از آن پیدا کند و ایده‌های تازه‌ای برای برقراری ارتباط زایا و درست بین آموزش و بازار کار و تامین اهداف و نیازمندی‌های جامعه پیشنهاد دهد.

علل افزایش گرایش به علوم انسانی و تجربی

درباره افزایش گرایش به علوم انسانی و همینطور زبان و هنر با توجه به متاخرتر بودن آن کمتر در کشور صحبت شده است که باید در مورد آن به عنوان یک پدیدۀ جدید بررسی‌های بیشتری انجام داد. اما درباره رشد گرایش به رشته تجربی با توجه به تقدم زمانی آن بیشتر صحبت شده و حتی در سال ۹۷ از آن به عنوان سونامی نظام آموزشی نیز یاد شده است [۵].

از جمله دلایلی که برای گرایش دانش‌آموزان به رشته‌های تجربی برشمرده شده موقعیت اجتماعی، بازار کار مطمئن‌تر و درآمد بیشتر نسبت به سایر مشاغل است [۶]. اگر نگاهی به رشد تعداد مشاغل بهداشت و درمان در کشور بیاندازیم در می‌یابیم ذهنیت جامعه از بازار کار بهترِ این رشته‌ها از آنچه واقعاً در جامعه می‌گذشته دور نبوده است.

بر اساس اطلاعات سازمان بهداشت جهانی از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۸ سال تعداد پزشکان تقریبا ۲٫۱ برابر، تعداد پرستارها و ماماها ۱٫۷ برابر، دندان‌پزشک‌ها ۲٫۸ برابر و تعداد پرسنل داروسازی ۱٫۷ برابر شده است [۷]. درباره سایر مشاغل حوزه مانند فیزیوتراپی و بهداشت محیط و … اطلاعات کافی در دسترس نیست. اما در همین چهار دسته روند افزایشی کاملا قابل مشاهده است.

از طرف دیگر می‌دانیم جمعیت جوان ایران در حال پا به سن گذاشتن است و به همین دلیل نیاز به خدمات سلامت افزایش خواهد یافت و از این منظر نیز برآورد جامعه دور از واقعیت به نظر نمی‌رسد.

اگر فرض کنیم بخشی از مشاغل کشور به دلیل شرایط اقتصادی، اجتماعی و … کم‌رمق شده‌ و افراد در آن کمتر احساس مفید بودن و برخورداری از آینده می‌کنند، به نظر می‌رسد مشاغل حوزه سلامت و درمان به دلیل تماس مستقیم با جان مردم تاکنون کمتر تحت تاثیر این تلاطم‌ها قرار گرفته است.    

مصائب تحقیق دربارۀ آموزش

گرایش مردم به حوزه‌ها و رشته‌های گوناگون بازتاب‌دهندۀ واقعیت‌های مهمی از ذهنیت جامعۀ ایران است. اگرچه برای سر در آوردن از چند و چونِ آن نمی‌توان به آمار داوطلبان در آزمون سراسری بسنده کرد و باید به اطلاعات بیشتری مانند تعداد ثبت نام جدید، تعداد فارغ‌التحصیل در هر مقطع و تعداد دانش‌آموز و دانشجوی مشغول به تحصیل در رشته‌ها و مراکز آموزشی در مقاطع مختلف، تعداد شاغلین در گروه‌های شغلی مختلف و مواردی از این دست نیز دسترسی داشت. اما حتی درباره تعداد داوطلبان کنکور سراسری که به صورت کاملا متمرکز برگزار می‌شود و یک متولی بیشتر ندارد هم نیز هیچ دادۀ منسجمی در دسترس نیست و برای گردآوری اطلاعات باید از روش خوشه‌چینی از مصاحبه‌های مسئولین مربوطه استفاده کرد [۸].

در دهه‌های اخیر چندین بار از تحول بنیادین در آموزش سخن گفته شده و اقداماتی نیز در این زمینه انجام شده است. اما بدون انتشار متمرکز و مستمر داده‌ها نمی‌توان بدنۀ کارشناسی در کشور را به کار گرفت و برنامه جامع و منسجمی ارائه کرد و بعد از اجرای آن نیز پیشرفت آن را مورد ارزیابی قرار داد.


. . .

پاورقی و ارجاع

* تصویر نخست با استفاده از عکسی از ایمان حامی‌خواه از برگزاری کنکور سراسری ۱۴۰۰ در همدان ایجاد شده است (+).

[۱] . با توجه به گرایش بیشتر داوطلبان به رشته تجربی، برخی کارشناسان نیز نسبت به افزایش تعداد کسانی که در این رشته علی رغم علاقه‌شان تحصیل می‌کنند هشدار داده‌اند (مراجعه شود به مورد ۲)

[۲]  گرایش بی سابقه داوطلبان به رشته تجربی، سونامی نظام آموزشی، میزگرد تخصصی بررسی کنکور ۹۸ با حضور علی شریفی عضو هیئت علمی دانشگاه شریف و علی زرافشان معاونت سابق آموزش متوسطه وزارت آموزش و پرورش؛ ایرنا ۹ شهریور ۱۳۹۸ (+)

[۳] افول اقبال رشته ریاضی در سایه رونق رشته تجربی؛ گفتگو با عباس سلطانیان، مدیرکل دفتر آموزش متوسطه نظری وزارت آموزش و پرورش؛ ایرنا، ۱۱ دی ۱۳۹۷ (+)

[۴] مراجعه شود به مورد ۲

[۵] مراجعه شود به مورد ۲

[۶]  علوم‌ تجربی انتخاب اول دانش‌آموزان؛ ایسنا، ۱۷ تیر ۱۳۹۷ (+)

[۷] WHO Global Health Workforce statistics database (+)

[۸]  مجموعه اطلاعات گردآوری شده برای نگارش این مقاله در جدول زیر عرضه می‌شود.

سالمنبعتعداد داوطلبتعداد کارتریاضیتجربیانسانیهنرعلاقه‌مند هنرزبانعلاقه‌مند زباندخترپسر
۱۴۰۰مهر۱,۱۱۱,۸۱۸۱,۳۶۷,۹۳۱۱۴۲,۰۶۲۵۵۴,۸۶۰۳۷۰,۱۱۲ ۱۲۵,۱۲۱ ۱۷۵,۷۷۶۶۶۲,۱۱۴۴۴۹,۷۰۴
۱۳۹۹مهر۱,۳۹۱,۵۲۴۱,۳۹۳,۲۳۳۱۵۵,۲۵۰۵۹۴,۲۵۹۳۵۵,۵۸۰ ۱۱۳,۷۳۲ ۱۷۴,۴۱۲۶۶۸,۰۰۶۴۷۸,۱۲۲
۱۳۹۸مهر۱,۱۱۹,۰۱۵۱,۳۵۳,۱۲۴۱۶۴,۲۴۱۶۳۷,۲۴۶۲۸۲,۳۰۶۲۵,۱۳۵۷۸,۵۸۵۱۰,۰۸۷۱۵۵,۵۲۴۶۴۸,۸۴۵۴۷۰,۱۷۰
۱۳۹۷مهر۱,۰۱۱,۸۲۵۱,۲۱۶,۵۶۰۱۴۴,۵۵۰۶۴۲,۴۵۱۲۰۵,۰۲۶۱۲,۲۶۰۷۸,۹۰۹۷,۵۳۶۱۴۵,۶۲۴۵۹۹,۳۱۳۴۱۲,۵۱۲
۱۳۹۶مهر۹۳۰,۲۰۸۱,۰۹۳,۷۱۷۱۴۸,۵۰۰۵۸۰,۵۷۰۱۸۴,۱۹۵۱۰,۶۷۵۵۱,۳۱۰۶,۲۶۸۱۱۲,۱۹۹۵۴۸,۴۳۴۳۸۱,۷۷۴
۱۳۹۵مهر۸۶۰,۱۰۹۱,۰۱۴,۲۷۴۱۶۲,۸۷۹۵۱۹,۴۸۸۱۶۱,۵۰۰۹,۸۸۱۴۴,۸۱۶۶,۳۶۱۱۰۹,۳۴۹۵۰۹,۰۱۹۳۵۱,۰۹۰
۱۳۹۴مهر۸۷۷,۸۳۵۱,۰۲۹,۲۶۷۱۸۱,۲۹۹۴۹۷,۸۴۵۱۸۱,۷۱۹۱۰,۷۰۰۴۵,۵۵۰۶,۲۷۲۱۰۵,۸۸۲۵۱۶,۳۴۲۳۶۱,۴۹۳
۱۳۹۳مهر۱,۰۳۱,۳۲۲۱,۱۹۴,۶۲۹۲۲۲,۵۰۷۵۲۲,۸۳۳۲۶۳,۰۷۲۱۳,۷۲۷۴۳,۵۱۴۹,۱۸۳۱۱۹,۷۹۳۶۰۸,۸۵۲۴۲۲,۴۷۰
۱۳۹۲مهر۱,۰۸۳,۵۷۱۱,۲۲۳,۴۴۴۲۵۱,۹۵۶۵۰۷,۵۷۵۲۹۷,۶۵۵۱۵,۴۷۷۳۱,۵۹۵۱۰,۹۰۸۱۰۸,۲۸۸۶۴۳,۸۵۲۴۳۹,۷۱۹
۱۳۹۱مهر۱,۰۶۶,۱۴۱۱,۱۹۲,۲۹۳۲۶۰,۰۵۵۴۴۹,۹۵۵۳۲۵,۱۳۵۱۷,۸۵۸۲۸,۹۲۲۱۳,۱۳۸۹۷,۲۳۰۶۳۹,۹۸۲۴۲۶,۱۵۹
۱۳۹۰مهر۱,۱۳۲,۸۷۷۱,۲۸۲,۳۳۵۲۸۲,۶۸۴۴۴۰,۲۷۰۳۷۵,۲۲۹۲۰,۰۱۰۳۳,۴۲۱۱۴,۶۸۴۱۳۰,۷۲۱۶۸۴,۶۱۴۴۴۸,۲۶۳
۱۳۸۹تابناک۱,۲۸۶,۸۱۳۱,۴۵۵,۹۴۹۳۱۷,۶۰۵۴۶۴,۶۲۹۴۶۲,۵۴۰۲۵,۰۵۵۳۵,۳۰۴۱۶,۹۸۴۱۳۳,۸۳۲۷۷۳,۶۵۳۵۱۳,۱۶۰
۱۳۸۸پایگاه اطلاع رسانی دولت۱,۳۹۲,۰۰۰ ۳۰۸,۸۷۵۴۳۷,۴۲۶۴۵۷,۵۹۲ ۵۹,۳۴۲ ۱۲۶,۴۸۰  
۱۳۸۷فرارو۱,۳۵۲,۱۶۷۱,۵۱۵,۹۷۳۳۱۹,۲۵۹۴۶۰,۵۸۸۵۱۸,۳۳۶۳۲,۹۲۸۳۴,۸۱۳۲۱,۰۵۷   
۱۳۸۶تبیان۱,۲۹۸,۴۷۴۱,۵۲۶,۴۰۵۳۱۱,۰۸۳۴۳۴,۵۱۳۵۰۲,۳۴۴۳۱,۱۰۹۶۱,۲۸۱۱۹,۴۲۵۲۰۲,۶۴۵۸۱۸,۰۳۹۴۸۰,۴۳۵
۱۳۸۵ ۱,۳۴۳,۸۴۲ ۳۴۲,۱۸۵۴۲۸,۶۵۴۵۱۸,۸۰۷      
۱۳۸۴ایسنا۱,۳۸۷,۴۰۷ ۳۶۷,۶۲۷۴۲۲,۱۵۷۵۳۲,۷۷۳۳۱,۸۹۵۷۹,۱۸۶۳۵,۷۰۳۲۴۱,۵۶۰۸۴۹,۰۲۴۵۳۷,۰۸۶
۱۳۸۳ایسنا۱,۴۳۵,۷۰۳        ۸۷۵,۲۸۸۵۶۰,۴۱۵
۱۳۸۲            
۱۳۸۱ایسنا۱,۴۵۵,۸۶۸۱,۹۲۹,۱۹۶    ۱۹۸,۱۶۹ ۲۷۵,۱۶۰  
تمامی اطلاعات این یادداشت از جدول فوق درباره کنکور سراسری استخراج شده است و آزمون ورودی دانشگاه آزاد را شامل نمی‌شود.

تمامی کاستی‌هایی که در جدول فوق مشاهده می‌شود از منابع اصلی داده نشأت گرفته است. در متن تحلیل برای از دست ندادن آن‌ها از روش‌هایی مانند درون‌یابی خطی و سایر روش‌های جایگزین کردن داده‌های مفقوده استفاده شده است.

نویسندگان

دانش‌آموختۀ آمار و تحلیلگر داده

متخصص یادگیری ماشین و پردازش زبان‌های طبیعی

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *