علیرضا کدیور

علیرضا کدیور

دانش‌آموختۀ آمار و تحلیلگر داده

بحران نمایندگی سیاسی در ایران

برای تبیین اعتراضات ۱۴۰۱، باید علاوه بر علت‌های اجتماعی انباشت نارضایی‌ها، سراغ علت‌هایی رفت که نقش‌آفرینی‌شان در سال‌های اخیر به صورت ویژه افزایش یافته باشد. این مقاله تلاش کرده تا با تحلیل ریزش آرای انتخاباتی در سال‌های اخیر و مقایسه مقادیر آن در نقاط معترض و غیر‌معترض، از بین رفتن «نمایندگی سیاسی» را به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل برای فهم چراییِ بروز، تداوم و تشدید این اعتراضات و بعضا به خشونت کشیده شدن آن پیشنهاد کند. این رویکرد توضیح می‌دهد که چگونه اعتراضی با خاستگاه اجتماعی یکمرتبه توانست به موضوعات دیگر سرایت کند و در نقاط مختلف کشور از سیستان و بلوچستان تا آذربایجان غربی و کردستان گسترده شود.

میثاق نخستین و حق تعیین سرنوشت

چرا تغییر گرایش‌های سیاسی در دولت‌ها باعث جلوگیری از بروز اعتراض نمی‌شود؟ آیا مناقشه‌ای فراتر از مناقشات سیاسی رایج میان بخش‌هایی از مردم و حکومت در جریان است؟ احتمال اینکه پاسخ به پرسش‌های فوق مثبت باشد، به دو دلیل در افکار عمومی مطرح است: تغییرات نسلی و گفتمان مقابله با معترضین
در این مقاله استدلال تعیین سرنوشت بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران در سخنرانی ۱۲ بهمن ۵۷ بهشت زهرا با بیانی آماری بازخوانی شده است.

تلاش‌هایی برای رتبه‌بندی دانشگاه‌های کشور از نگاه جامعه

در این مقاله داده‌های بیش از ۱۳۵۰ کارنامه‌ کنکور و نتایج انتخاب رشته آن‌ها در کنار یکدیگر مورد پردازش و تحلیل قرار گرفته است.
از جمله مواردی که از این داده‌ها قابل استخراج است نمونه‌ای از رتبه‌هایی است که در سه سال گذشته به صورت متوسط منجر به قبولی در برخی از رشته‌ها و دانشگاه‌ها شده‌اند. جداولی که در این قسمت عرضه شده با برخی ملاحظات می‌تواند برای کسانی که در حال انتخاب رشته هستند نیز کاربرد داشته باشد.
علاوه بر این، مقدار متوسط رتبه‌های مذکور به عنوان شاخصی اولیه برای رتبه‌بندی دانشگاه‌ها از نگاه جامعه پیشنهاد شده است؛ اگرچه داده‌های در دست برای این کار کافی به نظر نمی‌رسد.
اما مهم‌ترین بخش مقاله در واقع بخش پایانی آن است که به تحلیل رابطه رتبه منطقه و رتبه کل می‌پردازد. این تحلیل نشان می‌دهد نظام سهمیه‌بندی کنکور آنچنان که تصور می‌شود در تمامی گروه‌های آزمایشی عملکردی در راستای ارتقای عدالت اجتماعی ندارد.
به نظر می‌رسد تحلیل داده‌های بیشتری در این باره، پرده از نکات مهم بیشتری در ارتباط با نظام ارزشیابی کنکور بردارد. به همین سبب انتشار عمومی داده‌های ادوار مختلف کنکور ضرورت دارد. با این حال، سازمان سنجش هیچ‌گاه نسبت به انتشار عمومی این داده‌ها اقدام نکرده و لازم است با این کار امکان بررسی جدی‌تر نظام ارزشیابی کنکور را فراهم کند.

اشتغالِ ناچیزِ زنان مسئله فراموش‌شدۀ ایران

هیچ یک از شاخص‌های توسعه در ایران وضعیتی به وخامت اشتغال زنان ندارد. تنها ۵ کشور هستند که از این منظر در آمارهای جهانی وضعیتی بدتر از ایران دارند. نسبت اشتغال زنان در ایران شبیه کشورهای جنگ‌زده‌ای مانند سوریه، عراق، افغانستان، یمن و فلسطین است.
اگر به جای اشتغال زنان، نابرابری اشتغال بین زنان و مردان را مبنای تحلیل قرار دهیم، وضعیت از آنچه گفته شد هم وخیم‌تر می‌شود. در آخرین آمار موجود در بانک جهانی نسبت اشتغال مردان در ایران ۵٫۶ اشتغال زنان است. در سال ۲۰۲۰ ایران از نظر شکاف جنسیتی اشتغال بدترین وضعیت را در آمارهای جهانی در میان تمامی کشورها داشته است.
نسبت اشتغال به جمعیت زنان در ایران در دهه هفتاد شمسی به صورت مستمر رشد داشته که باعث می‌شود ایران در آن سال‌ها اندکی با قعر آمارهای جهانی فاصله پیدا کند، اما این روند در میانه دهه هشتاد شکسته می‌شود. در بیست سال گذشته ایران در مجموع هیچ دستاورد قابل ملاحظه‌ای درباره افزایش اشتغال زنان نداشته است.
فرایند توسعه در ایران نافرجام بوده چون زنان هیچ گاه نقش موثری در آن پیدا نکرده‌اند. آن‌ها نیمی از نیروی توسعه در کشور هستند و تا زمانی که موتور توسعه با نصف ظرفیت خود کار کند نمی‌توان به آینده آن امیدوار بود.

۳۰% کاهش تلفات جانی تنها در ۲۰۰ روز !

در اردیبهشت ۱۴۰۱ شهرداری تهران تابلوهای تبلیغاتی شهر را برای ارائه دستاوردهای ۲۰۰ روزه خود در اختیار گرفت. آنچه بیش از تاکید خستگی‌ناپذیر بر برندینگ جلب نظر می‌کرد، استفاده از عدد و آمار برای ارائه دستاوردها بود.
این تابلوهای تبلیغاتی نکات آموزنده‌ای را درباره شیوه‌های گزارش‌دهی با استفاده از اعداد در بر می‌گیرند که حیف است فرصت را مغتنم نشماریم و به آن‌ها نپردازیم.
این یادداشت ضمن تشکر از شهرداری محترم تهران برای برگزاری کلاس درسی به وسعت یک شهر، شما را به مرور یکی از پایه‌ای‌ترین درس‌های آمار دعوت می‌کند: «چگونه با آمار دروغ بگوییم»

داستان بزرگ‌ترین اعتیاد جهان

کورت وونه‌گات طنزپرداز و رمان‌نویس مشهور آمریکایی وقتی در ۸۲ سالگی در اوج تجربه نویسندگی قرار داشت احوال و افکارش را در «مرد بی‌وطن» آخرین کتاب خود شرح داد. او در بخشی از این کتاب تجربیاتش با مواد مخدر را بازگو می‌کند و پس از اشاره به حالاتش هنگام مصرف هر یک از آن‌ها از بزرگ‌ترین ماده مخدر جهان پرده‌برداری می‌کند:

«اجازه دهید تجربه‌ای را با شما در میان بگذارم. من یک بار چنان بالا رفتم که حتی با علف و الکل و کِرک و کوکائین و ال‌اس‌دی و هروئین هم نمی‌شد به گردش رسید. این تجربه مربوط به زمانی بود که … »

اگر می‌خواهید بدانید بزرگ‌ترین ماده مخدر جهان چیست و چرا این مقاله را تا انتها مطالعه کنید.

افزایش حداقل دستمزد چه تاثیری بر زندگی مردم دارد؟

در چهار دهه گذشته افزایش حداقل حقوق، تقریبا با تورم خنثی شده است. با توجه به روند بلندمدت افزایش نقدینگی تا زمانی که عطش اقتصاد ایران برای نقدینگی هر چه بیشتر رفع نشود، چشم‌اندازی برای کنترل پایدار تورم وجود ندارد.
افزایش کم‌سابقه حداقل حقوق اگرچه با هدف حمایت از حقوق‌بگیران انجام می‌شود اما در صورت عدم مهار تورم نه تنها سودی به حال ایشان نخواهد داشت بلکه ممکن است اختلالات جدیدی را هم در بازار کار ایجاد کند.

بازدارندگی؛ یا نابازدارندگی؟

زمانی تصور می‌شد گسترش تسلیحات هسته‌ای ضامن پایداری و صلح در جهان می‌شود. اما امروز نگرانی‌ها درباره شکسته شدن تابوی هسته‌ای پس از ۷۷ سال دوباره جان گرفته است. جنگ روسیه و اوکراین با مراجعه به کلیدواژه‌های هسته‌ای آغاز شد و با تکرار آن‌ها ادامه یافت و در صورت عدم تحقق اهداف عملیات ویژه روسیه در اوکراین، ممکن است به استفاده از سلاح هسته‌ای نیز به عنوان گزینه‌ای برای تعیین سرنوشت جنگ فکر شود.
آیا امکان استفاده از سلاح هسته‌ای در درگیری‌های کنونی وجود دارد؟ اگر استفاده از بمب هسته‌ای در دستور کار قرار گیرد چه می‌شود؟
در این مقاله، علاوه بر پرداختن به این پرسش‌ها، مستندی ۷ دقیقه‌ای به نام «شبیه‌سازی انفجار هسته‌ای در یک شهر امروزی» اثر نیل هالوران در ارتباط با هم همین موضوع معرفی خواهد شد. هالوران روایتش را بیش از هر چیز با گردآوری داده‌ها و ارائه آمار پیش می‌برد و از این حیث سبکی منحصر به فرد دارد. در ضمن خواندن این نوشتار می‌توانید مستند یادشده را با زیرنویس فارسی دقیقه تماشا کنید.

کورشدنِ چشمِ قیمت‌ها

بعد از چند دهه آزمون و خطا در قیمت‌گذاری و سهمیه‌بندیِ بنزین امروز صحبت از یک طرح جدید است. جزئیات این طرح هنوز در مرحله آزمایش و تکمیل است. اما پیش از اعلام نهاییِ چند و چونِ آن در کشور، لازم است طرح‌های قبلی را مورد بررسی قرار دهیم و سرنوشت آنان را به یاد بیاوریم.

بازگشت به لایه ازون!

چند دهه پیش، لایه ازون در صدر اخبار جهان قرار گرفت. در میانۀ دهه ۸۰ میلادی دانشمندان دریافتند سرعت از بین رفتنِ مولکول‌های ازون در لایۀ دوم جو زمین به قدری شدید است که ممکن است چیزی تا پایان حیات در کرۀ خاکی نمانده باشد. بحران لایه ازون آنچنان در مرکز توجه قرار گرفته بود که بحث «سوراخ لایه ازون» به گفتگوی روزمره نیز راه پیدا کرد. اما امروز اثری از آن در اخبار نیست. ماجرا از چه قرار است؟!
داستان لایه ازون نمونه‌ای درس‌آموز و امیدبخش از مواجهه با یک بحرانِ کلانِ زیست‌محیطی است چرا که برخلاف بسیاری از مسائلِ در هم‌پیچیده و لاینحلِ امروز، جامعه بشری موفق شد آن را «حل» کند.
مواجهه با مسئله لایه ازون در دهه ۸۰ میلادی حاوی چه درس‌هایی برای امروز است؟

جامعه

بحران نمایندگی سیاسی در ایران

برای تبیین اعتراضات ۱۴۰۱، باید علاوه بر علت‌های اجتماعی انباشت نارضایی‌ها، سراغ علت‌هایی رفت که نقش‌آفرینی‌شان در سال‌های اخیر به صورت ویژه افزایش یافته باشد. این مقاله تلاش کرده تا با تحلیل ریزش آرای انتخاباتی در سال‌های اخیر و مقایسه مقادیر آن در نقاط معترض و غیر‌معترض، از بین رفتن «نمایندگی سیاسی» را به عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل برای فهم چراییِ بروز، تداوم و تشدید این اعتراضات و بعضا به خشونت کشیده شدن آن پیشنهاد کند. این رویکرد توضیح می‌دهد که چگونه اعتراضی با خاستگاه اجتماعی یکمرتبه توانست به موضوعات دیگر سرایت کند و در نقاط مختلف کشور از سیستان و بلوچستان تا آذربایجان غربی و کردستان گسترده شود.

تاریخ

میثاق نخستین و حق تعیین سرنوشت

چرا تغییر گرایش‌های سیاسی در دولت‌ها باعث جلوگیری از بروز اعتراض نمی‌شود؟ آیا مناقشه‌ای فراتر از مناقشات سیاسی رایج میان بخش‌هایی از مردم و حکومت در جریان است؟ احتمال اینکه پاسخ به پرسش‌های فوق مثبت باشد، به دو دلیل در افکار عمومی مطرح است: تغییرات نسلی و گفتمان مقابله با معترضین
در این مقاله استدلال تعیین سرنوشت بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران در سخنرانی ۱۲ بهمن ۵۷ بهشت زهرا با بیانی آماری بازخوانی شده است.

آموزش

تلاش‌هایی برای رتبه‌بندی دانشگاه‌های کشور از نگاه جامعه

در این مقاله داده‌های بیش از ۱۳۵۰ کارنامه‌ کنکور و نتایج انتخاب رشته آن‌ها در کنار یکدیگر مورد پردازش و تحلیل قرار گرفته است.
از جمله مواردی که از این داده‌ها قابل استخراج است نمونه‌ای از رتبه‌هایی است که در سه سال گذشته به صورت متوسط منجر به قبولی در برخی از رشته‌ها و دانشگاه‌ها شده‌اند. جداولی که در این قسمت عرضه شده با برخی ملاحظات می‌تواند برای کسانی که در حال انتخاب رشته هستند نیز کاربرد داشته باشد.
علاوه بر این، مقدار متوسط رتبه‌های مذکور به عنوان شاخصی اولیه برای رتبه‌بندی دانشگاه‌ها از نگاه جامعه پیشنهاد شده است؛ اگرچه داده‌های در دست برای این کار کافی به نظر نمی‌رسد.
اما مهم‌ترین بخش مقاله در واقع بخش پایانی آن است که به تحلیل رابطه رتبه منطقه و رتبه کل می‌پردازد. این تحلیل نشان می‌دهد نظام سهمیه‌بندی کنکور آنچنان که تصور می‌شود در تمامی گروه‌های آزمایشی عملکردی در راستای ارتقای عدالت اجتماعی ندارد.
به نظر می‌رسد تحلیل داده‌های بیشتری در این باره، پرده از نکات مهم بیشتری در ارتباط با نظام ارزشیابی کنکور بردارد. به همین سبب انتشار عمومی داده‌های ادوار مختلف کنکور ضرورت دارد. با این حال، سازمان سنجش هیچ‌گاه نسبت به انتشار عمومی این داده‌ها اقدام نکرده و لازم است با این کار امکان بررسی جدی‌تر نظام ارزشیابی کنکور را فراهم کند.

کار

اشتغالِ ناچیزِ زنان مسئله فراموش‌شدۀ ایران

هیچ یک از شاخص‌های توسعه در ایران وضعیتی به وخامت اشتغال زنان ندارد. تنها ۵ کشور هستند که از این منظر در آمارهای جهانی وضعیتی بدتر از ایران دارند. نسبت اشتغال زنان در ایران شبیه کشورهای جنگ‌زده‌ای مانند سوریه، عراق، افغانستان، یمن و فلسطین است.
اگر به جای اشتغال زنان، نابرابری اشتغال بین زنان و مردان را مبنای تحلیل قرار دهیم، وضعیت از آنچه گفته شد هم وخیم‌تر می‌شود. در آخرین آمار موجود در بانک جهانی نسبت اشتغال مردان در ایران ۵٫۶ اشتغال زنان است. در سال ۲۰۲۰ ایران از نظر شکاف جنسیتی اشتغال بدترین وضعیت را در آمارهای جهانی در میان تمامی کشورها داشته است.
نسبت اشتغال به جمعیت زنان در ایران در دهه هفتاد شمسی به صورت مستمر رشد داشته که باعث می‌شود ایران در آن سال‌ها اندکی با قعر آمارهای جهانی فاصله پیدا کند، اما این روند در میانه دهه هشتاد شکسته می‌شود. در بیست سال گذشته ایران در مجموع هیچ دستاورد قابل ملاحظه‌ای درباره افزایش اشتغال زنان نداشته است.
فرایند توسعه در ایران نافرجام بوده چون زنان هیچ گاه نقش موثری در آن پیدا نکرده‌اند. آن‌ها نیمی از نیروی توسعه در کشور هستند و تا زمانی که موتور توسعه با نصف ظرفیت خود کار کند نمی‌توان به آینده آن امیدوار بود.

شهر

۳۰% کاهش تلفات جانی تنها در ۲۰۰ روز !

در اردیبهشت ۱۴۰۱ شهرداری تهران تابلوهای تبلیغاتی شهر را برای ارائه دستاوردهای ۲۰۰ روزه خود در اختیار گرفت. آنچه بیش از تاکید خستگی‌ناپذیر بر برندینگ جلب نظر می‌کرد، استفاده از عدد و آمار برای ارائه دستاوردها بود.
این تابلوهای تبلیغاتی نکات آموزنده‌ای را درباره شیوه‌های گزارش‌دهی با استفاده از اعداد در بر می‌گیرند که حیف است فرصت را مغتنم نشماریم و به آن‌ها نپردازیم.
این یادداشت ضمن تشکر از شهرداری محترم تهران برای برگزاری کلاس درسی به وسعت یک شهر، شما را به مرور یکی از پایه‌ای‌ترین درس‌های آمار دعوت می‌کند: «چگونه با آمار دروغ بگوییم»

محیط زیست و انرژی

داستان بزرگ‌ترین اعتیاد جهان

کورت وونه‌گات طنزپرداز و رمان‌نویس مشهور آمریکایی وقتی در ۸۲ سالگی در اوج تجربه نویسندگی قرار داشت احوال و افکارش را در «مرد بی‌وطن» آخرین کتاب خود شرح داد. او در بخشی از این کتاب تجربیاتش با مواد مخدر را بازگو می‌کند و پس از اشاره به حالاتش هنگام مصرف هر یک از آن‌ها از بزرگ‌ترین ماده مخدر جهان پرده‌برداری می‌کند:

«اجازه دهید تجربه‌ای را با شما در میان بگذارم. من یک بار چنان بالا رفتم که حتی با علف و الکل و کِرک و کوکائین و ال‌اس‌دی و هروئین هم نمی‌شد به گردش رسید. این تجربه مربوط به زمانی بود که … »

اگر می‌خواهید بدانید بزرگ‌ترین ماده مخدر جهان چیست و چرا این مقاله را تا انتها مطالعه کنید.

اقتصاد

افزایش حداقل دستمزد چه تاثیری بر زندگی مردم دارد؟

در چهار دهه گذشته افزایش حداقل حقوق، تقریبا با تورم خنثی شده است. با توجه به روند بلندمدت افزایش نقدینگی تا زمانی که عطش اقتصاد ایران برای نقدینگی هر چه بیشتر رفع نشود، چشم‌اندازی برای کنترل پایدار تورم وجود ندارد.
افزایش کم‌سابقه حداقل حقوق اگرچه با هدف حمایت از حقوق‌بگیران انجام می‌شود اما در صورت عدم مهار تورم نه تنها سودی به حال ایشان نخواهد داشت بلکه ممکن است اختلالات جدیدی را هم در بازار کار ایجاد کند.

جنگ

بازدارندگی؛ یا نابازدارندگی؟

زمانی تصور می‌شد گسترش تسلیحات هسته‌ای ضامن پایداری و صلح در جهان می‌شود. اما امروز نگرانی‌ها درباره شکسته شدن تابوی هسته‌ای پس از ۷۷ سال دوباره جان گرفته است. جنگ روسیه و اوکراین با مراجعه به کلیدواژه‌های هسته‌ای آغاز شد و با تکرار آن‌ها ادامه یافت و در صورت عدم تحقق اهداف عملیات ویژه روسیه در اوکراین، ممکن است به استفاده از سلاح هسته‌ای نیز به عنوان گزینه‌ای برای تعیین سرنوشت جنگ فکر شود.
آیا امکان استفاده از سلاح هسته‌ای در درگیری‌های کنونی وجود دارد؟ اگر استفاده از بمب هسته‌ای در دستور کار قرار گیرد چه می‌شود؟
در این مقاله، علاوه بر پرداختن به این پرسش‌ها، مستندی ۷ دقیقه‌ای به نام «شبیه‌سازی انفجار هسته‌ای در یک شهر امروزی» اثر نیل هالوران در ارتباط با هم همین موضوع معرفی خواهد شد. هالوران روایتش را بیش از هر چیز با گردآوری داده‌ها و ارائه آمار پیش می‌برد و از این حیث سبکی منحصر به فرد دارد. در ضمن خواندن این نوشتار می‌توانید مستند یادشده را با زیرنویس فارسی دقیقه تماشا کنید.

اقتصاد

کورشدنِ چشمِ قیمت‌ها

بعد از چند دهه آزمون و خطا در قیمت‌گذاری و سهمیه‌بندیِ بنزین امروز صحبت از یک طرح جدید است. جزئیات این طرح هنوز در مرحله آزمایش و تکمیل است. اما پیش از اعلام نهاییِ چند و چونِ آن در کشور، لازم است طرح‌های قبلی را مورد بررسی قرار دهیم و سرنوشت آنان را به یاد بیاوریم.

محیط زیست و انرژی

بازگشت به لایه ازون!

چند دهه پیش، لایه ازون در صدر اخبار جهان قرار گرفت. در میانۀ دهه ۸۰ میلادی دانشمندان دریافتند سرعت از بین رفتنِ مولکول‌های ازون در لایۀ دوم جو زمین به قدری شدید است که ممکن است چیزی تا پایان حیات در کرۀ خاکی نمانده باشد. بحران لایه ازون آنچنان در مرکز توجه قرار گرفته بود که بحث «سوراخ لایه ازون» به گفتگوی روزمره نیز راه پیدا کرد. اما امروز اثری از آن در اخبار نیست. ماجرا از چه قرار است؟!
داستان لایه ازون نمونه‌ای درس‌آموز و امیدبخش از مواجهه با یک بحرانِ کلانِ زیست‌محیطی است چرا که برخلاف بسیاری از مسائلِ در هم‌پیچیده و لاینحلِ امروز، جامعه بشری موفق شد آن را «حل» کند.
مواجهه با مسئله لایه ازون در دهه ۸۰ میلادی حاوی چه درس‌هایی برای امروز است؟