چرا مشکل آلودگی هوای تهران حل نمی‌شود؟

air_pollution_power_gen_tehran_mostafa_taheri_tasnim

آلودگی هوا مدت زیادی است که در تهران و شهرهای دیگری مانند اصفهان، مشهد، اراک، زاهدان، اهواز و … زندگی شهروندان را تحت تاثیر قرار می‌دهد و قربانی می‌گیرد. بررسی اجمالی قوانین و برنامه‌های مربوط به کیفیت هوا از یک طرف و گزارش‌هایی که درباره چند و چون آلودگی هوا در رسانه‌ها مطرح می‌شود از طرف دیگر نشان از واقعیتی مهم دارد:

آلودگی هوای تهران به نقطه‌ای پیش از تدوین طرح و برنامه و قانون بازگشته است.

برای نشان دادن این مدعا فهرستی از قوانین و برنامه‌های مربوط به کیفیت هوا را در کنار برخی اخبار مرتبط با مسئله آلودگی هوا قرار دادیم تا نشان دهیم چرا اقدامات انجام شده در راستای حل مسئله نیست و در رفت و برگشت بین نهادها در نهایت در حاشیۀ بحران‌های دیگر رها می‌شود. اما بی‌سرانجام ماندن، سرنوشت محتومِ تمامی پروژه‌های زیست‌محیطی نیست و مشکل آلودگی هوای تهران نیز قابل حل است. نمونه‌های موفقی از اقدامات زیست محیطی در دنیا وجود دارد. نمونه‌هایی از موفق‌ترین اقدامات زیست‌محیطی در مطالب بعدی ارائه خواهد شد.

* * *

آیا خلأ قانون و برنامه در مورد آلودگی هوا وجود دارد؟

نگاهی گذرا به مصوبات سی سال اخیر نشان می‌دهد قوانین و برنامه‌های زیادی در سطح خرد و کلان برای مقابله با آلودگی هوا در دستور کار قرار گرفته است. از شاخص‌ترینِ این موارد می‌توان از «قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا» مصوبه ۱۳۷۴ و «قانون هوای پاک» مصوبه ۱۳۹۶ در مجلس شورای اسلامی و «برنامه جامع مبارزه با آلودگی هوا» محصول وزارت صنایع، وزارت نفت، سازمان حفاظت از محیط زیست، شهرداری تهران، پلیس راهنمایی و رانندگی در سال ۱۳۷۹ نام برد. در جدول زیر می‌توانید نمونه‌های بیشتری را پیدا کنید (الحاقیه‌ها، اصلاحیه‌ها و آیین‌نامه‌ها در جدول نیامد‌ه‌اند):

سال عنوانمرجع منبع
۱۳۹۹تعیین عوارض تردد جهت مدیریت ترافیک، کاهش تقاضای سفر و کنترل آلودگی هوا در سال ۱۴۰۰شورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۹۸برنامه جامع پیشنهادی کاهش آلودگی هوای تهرانمعاونت حمل‌و‌نقل و ترافیک شهرداری تهران، دفتر محیط زیست+
۱۳۹۷کاهش ترافیک و آلودگی هوا در محدوده‌های مرکزی شهر تهران در سال ۱۳۹۸شورای اسلامی شهر تهران+ 
۱۳۹۷جوابیه به فرمانداری تهران موضوع اعتراض هیأت تطبیق به متن مصوبه کاهش ترافیک و آلودگی هوا در محدوده‌های مرکزی شهر تهران در سال ۱۳۹۸شورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۹۷تعیین حد مجاز انتشار آلاینده‌های هوا وزارت صنعت، معدن و تجارت ـ سازمان حفاظت محیط زیستهیأت وزیران+
۱۳۹۶صدور مجوز مبادله نامه (Exchange Note) با آژانس همکاری‌های بین‌المللی ژاپن (جایکا) در زمینه اخذ کمک‌های فنی و مالی بلاعوض برای کنترل کیفیت هوای تهرانشورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۹۶قانون هوای پاکمجلس شورای اسلامی+
۱۳۹۵تشکیل کارگروهی بر اجرای برنامه جامع کاهش آلودگی هوای کلانشهرهاهیأت وزیران+
۱۳۹۳الزام دستگاه‌های اجرایی برای مقابله مؤثر با آلودگی هواهیأت وزیران+
۱۳۹۲جوابیه به اعتراض فرمانداری تهران به متن مصوبه «تجهیز سیستم‌های دیزلی در ناوگان حمل‌و‌نقل شهری تهران به فیلتر به منظور کاهش آلودگی هوا»شورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۹۲تجهیز سیستم‌های دیزلی در ناوگان حمل‌و‌نقل شهری تهران به فیلتر به منظور کاهش آلودگی هواشورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۹۱پیشنهاد به مجلس شورای اسلامی و دولت و شورای عالی استان‌ها جهت توسعه، بهبود و ساماندهی وضعیت ناوگان حمل‌ونقل همگانی و کاهش آلودگی هواشورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۸۹پیشنهاد به دولت و مجلس شورای اسلامی در خصوص بازنگری و رویکرد نوین در برنامه کاهش آلودگی هوای تهرانشورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۸۸ تعیین استانداردهای هوای پاک برای سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰هیأت وزیران+
۱۳۸۶طرح جامع کاهش آلودگی هوای شهر اراکهیأت وزیران+
۱۳۸۵اجرای برنامه جامع کاهش آلودگی هوای شهر مشهد و تهیه طرح مطالعاتی پارک پردیسان در شهر مشهدهیأت وزیران+
۱۳۸۲متعهد نمودن استانداری‌های تهران، خراسان‌، آذربایجان شرقی‌، خوزستان‌، مرکزی، فارس و اصفهان به تهیه طرح جامع کاهش آلودگی هواهیأت وزیران+
۱۳۷۹ارجاع دومین گزارش روند اجرائی طرح جامع کنترل آلودگی هوای تهران به کمیسیون توسعه و عمران شهری جهت بررسی و اتخاذ تصمیم لازمشورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۷۹برنامه جامع مبارزه با آلودگی هوای تهرانوزارت صنایع، وزارت نفت، سازمان حفاظت از محیط زیست، شهرداری تهران، پلیس راهنمایی و رانندگی+ 
۱۳۷۹تعیین تعرفه انجام آزمایش و معاینه وسایل نقلیه موتوری از نظر میزان آلاینده‌های هوا و صداهیأت وزیران+
۱۳۷۸چگونگی دفاع از شهروندان تهرانی در برابر آلودگی هواشورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۷۸الزام شهرداری تهران جهت تهیه و ارائه لایحه دفاع از شهر و شهروندان تهرانی در برابر آلودگی هواشورای اسلامی شهر تهران+
۱۳۷۴قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوامجلس شورای اسلامی+
۱۳۶۹مطرح شدن مسائل مربوط به مبارزه با آلودگی هوای تهران در شورای عالی حفاظت محیط زیستهیأت وزیران+

در متن قوانین و برنامه‌های بالا اسامی نهادهای متعددی به چشم می‌خورد:

  1. مجلس شورای اسلامی
  2. هیأت وزیران (هیأت دولت)
  3. سازمان محیط زیست
  4. وزارت نفت و گاز
  5. وزارت نیرو
  6. وزارت صنعت و معدن و تجارت
  7. وزارت مسکن و شهرسازی
  8. استانداری
  9. شورای اسلامی شهر‌
  10. شهرداری
  11. پلیس راهنمایی و رانندگی
  12. سازمان ملی استاندارد

مرور مصوبات خرد و کلان آلودگی هوا نشان می‌دهد نه تنها خلأ برنامه و قانون در این زمینه وجود ندارد، بلکه با توجه به تنوع تخصص‌های فعال ذیل موضوع، تصور می‌شود اشراف اطلاعاتی و همگرایی زیادی برای چگونگیِ مواجهه با مسئله وجود داشته باشد. اما وقتی به آنچه در رسانه‌ها بازتاب دارد مراجعه می‌کنیم به نظر می‌رسد مسئله هنوز جایی قبل از وضع قانون و برنامه، باقی مانده است.

مسئله آلودگی هوا در رسانه‌ها چگونه بازتاب می‌یابد؟

وقتی محتوای رسانه‌ها دربارۀ آلودگی هوا را مرور می‌کنیم یک سوالِ اولیه مدام تکرار می‌شود:

«علت اصلی آلودگی هوای تهران چیست؟»

به نمونه‌های زیر که از عناوین مندرج در رسانه‌های مختلف در ده سال اخیر انتخاب شده نگاه کنید:

سال عنوانمنبع
۱۴۰۰دلایل آلودگی هوا در ۷ کلانشهرالف
۱۴۰۰علت آلودگی هوای تهران در نخستین روزهای پاییزفارس
۱۴۰۰چرا هوای تهران طی سه سال اخیر آلوده‌تر شده است؟ایسنا
۱۴۰۰علت آلودگی هوای تهران در فروردین ماه اعلام شدهمشهری آنلاین
۱۴۰۰علت آلودگی هوای تهران در روزهای ابتدایی فروردین چیست؟ایرنا
۱۴۰۰عامل بیشترین میزان آلودگی هوا در تهران چیست؟تابناک
۱۳۹۹تشریح علت آلوده شدن هوای تهران در روز گذشتهدنیای اقتصاد
۱۳۹۹علت آلودگی هوای تهران چیست؟تجارت نیوز
۱۳۹۹۳ علت اصلی افزایش آلودگی هوا در تهران اعلام شدتابناک
۱۳۹۹علت شروع زودهنگام آلودگی هوا در تهرانعصر ایران
۱۳۹۹ترافیک کمتر شد، آلودگی‌هوا بیشتر؛ علت چه بود؟خبرآنلاین
۱۳۹۸علت آلودگی هوای تهرانایسنا
۱۳۹۸عامل اصلی آلودگی هوای تهران چیست؟ایرنا
۱۳۹۸علت آلودگی هوای چند روز اخیر تهران چه بود؟!تسنیم
۱۳۹۸علت آلودگی هوا بنزین بی‌کیفیت است؟تابناک
۱۳۹۸علت آلودگی هوای تهران شناسایی شدصراط
۱۳۹۸شش گمانه درباره علت بازگشت آلودگی هوا به تهراناقتصادنیوز
۱۳۹۸علت آلودگی هوای تهران با وجود کاهش تردد درون شهری در روزهای اخیرمیزان
۱۳۹۷علت آلودگی هوا در تابستان چیست؟برنا
۱۳۹۶عوامل اصلی آلودگی هوای تهران چیست؟مشرق
۱۳۹۶عوامل اصلی آلودگی هوای تهران چیست؟باشگاه خبرنگاران جوان
۱۳۹۴آلودگی اخیر هوای تهران، چرا آنقدر مشکوک است؟جام جم آنلاین
۱۳۹۲آلودگی هوای تهران، علت‌ها، پیامدها و راهکارهاایسنا
۱۳۹۱مهمترین دلایل «آلودگی هوا» و سازمان‌های مقصر از نگاه مسئولانایسنا
۱۳۹۱آیا آلودگی هوا ریشه در بنزین تولید شده داخل دارد؟تابناک

علی رغم قوانین و برنامه‌های جامع و همه‌جانبه به نظر می‌رسد، پرسش اولیه «علت اصلی آلودگی هوا» هم‌چنان بی‌پاسخ مانده و به همین دلیل رسانه‌ها هر سال بیش از پیش به آن می‌پردازند.

در کنار وضع قوانین و تدوین برنامه، اقدامات ملموسی نیز در سال‌های گذشته انجام شده، مانند گسترش خطوط مترو و اتوبوس، ارتقای کیفیت سوخت، گسترش محدوده طرح ترافیک به محدوده زوج و فرد، جریمه به‌خاطر نداشتن معاینه فنی، تعطیلی به‌خاطر آلودگی هوا، طرح زوج و فرد از در منزل و … در مجموع حریف آلودگی هوا نشده و افکار عمومی را دوباره به پرسش‌های اولیه سوق داده است.

مسئولین و کارشناسان درباره علت اصلی آلودگی هوای تهران چه می‌گویند؟

ابهام درباره علت اصلی آلودگی هوای تهران فقط در سطح افکار عمومی مطرح نیست. اگر اظهار نظر مسئولین و کارشناسان را هم مرور کنیم به پاسخ مشخصی درباره علت آصلی الودگی هوای تهران نمی‌رسیم. نمونه‌های زیر را نگاه کنید:

سال علت اصلیگویندهسمتمنبع
۱۴۰۰آلودگی هوا میراث گذشتگان است!علیرضا زاکانیشهردار تهرانالف
۱۴۰۰رفع آلودگی هوا در گرو افزایش ناوگان حمل‌و‌نقل عمومی است.مهدی چمرانرئیس شورای شهر تهرانایرنا
۱۴۰۰رفع آلودگی هوای تهران برنامه بلندمدت و عزم ملی می‌خواهد.محسن منصوریاستاندار تهرانایرنا
۱۴۰۰مقابله با آلودگی هوا نیازمند متولی مشخص است.محمد مخبرمعاون اول رئیس جمهورتابناک
۱۳۹۹علت اصلی، آلایندگی خودروهای گازوئیل‌سوز و کارخانجاتی است که مازوت مصرف می‌کنند.عیسی کلانتریرئیس سازمان محیط زیستروزنامه همدلی
۱۳۹۹سوخت مازوت علت آلودگی تهران نیست.مسعود تجریشیمعاون محیط زیست انسانی سازمان محیط زیستمیزان
۱۳۹۹آلودگی هوای تهران «مازوت» نیست/ کامیون‌ها؛ متهم ردیف اول.محمد رستگاریمعاون نظارت و پایش اداره کل محیط زیست استان تهرانفارس
۱۳۹۹علت اصلی آلودگی هوای کلانشهرها، ترک فعل مسئولان است.کیومرث داودیمعاون فنی و حسابرسی دیوان محاسباتتابناک
۱۳۹۸شرایط پایدار جوی علت اصلی آلودگی هوای تهران.مسعود تجریشیمعاون محیط زیست انسانی سازمان محیط زیستآنا
۱۳۹۸علت آلودگی هوای تهران بافت نارَسای شهری است.محمدحسین بازگیررییس اداره محیط زیست شهر تهرانهمشهری آنلاین
۱۳۹۸علت آلودگی هوای تهران پدیده بین‌قاره‌ای است.رامین عزتیعضو هیات علمی دانشکده محیط زیست دانشگاه خوارزمیاقتصاد آنلاین
۱۳۹۸ناوگان حمل‌و‌نقل شهر تهران علت عمده آلودگی هوا.حسین شهیدزادهمدیر عامل شرکت کنترل کیفیت هوای تهرانباشگاه خبرنگاران جوان
۱۳۹۸سهم آلودگی صنایع و نیروگاه‌ها در تولید ذارات معلق بیشتر است.محسن هاشمی رفسنجانیرئیس شورای شهر تهرانایرنا
۱۳۹۷علت اصلی آلودگی هوای تهران وسایل نقلیه موتوری است.پیروز حناچیشهردار تهرانبرنا
۱۳۹۷علت آلودگی هوای تهران را باید در تمرکز جستجو کنیم.پیروز حناچیشهردار تهرانخبرگزاری دانشجو
۱۳۹۶زباله سوزی علت اصلی آلودگی هوای تهران است.علیزادهمدیر گروه آب و خاک سازمان محیط زیسترادیو گفتگو
۱۳۹۶آلودگی هوا که عمدتاً ناشی از گازهای آلاینده خارج شده از وسایل نقلیه می‌باشد.جایکاجایکا
۱۳۹۵سوخت و جمعیت علت اصلی آلودگی هوا است.سعید متصدیمعاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیستتسنیم
۱۳۹۵علت آلودگی هوای تهران خودروهای غیراستاندارد و قدیمی و جولان شبانۀ کامیون‌های خارج از رده است.محمدباقر قالیبافشهردار تهرانشانزدهمین کنفرانس حمل و نقل و ترافیک تهران
۱۳۹۴موتورسیکلت‌ها علت اصلی آلودگی هوای تهران است.اکبر هاشمی رفسنجانیرئیس مجمع تشخیص مصلحت نظامپارس به نقل از روابط عمومی مجمع
۱۳۹۱آلودگی هوا در حد کمی متاثر از نوع و کیفیت سوخت مصرفی است و گرد و غبار و ذرات معلق در هوا تاثیر زیادی در آلودگی دارند که بخش اعظم آن مربوط به کشورهای همسایه غربی است.محمد جواد محمدی‌زادهمعاون رییس‌جمهور و رییس سازمان حفاظت محیط زیستایسنا
اگرچه عناوین فوق با آلودگی هوای تهران ارتباط دارد اما در مورد شهرهای دیگر نیز کم و بیش همین سردرگمی به چشم می‌خورد.

در جدول بالا به‌جای علت اصلی، مجموعه‌ متنوعی از عوامل موثر بر آلودگی هوا در تهران فهرست شده است. شاید همه این عوامل واقعا هم موثر باشد، اما آنچه در این جامع‌نگری گم شده همان علت اصلی است.

به نظر می‌رسد انبوه قوانین و مصوباتِ مربوط به آلودگی هوا در حالی تدوین و ابلاغ شده که هنوز اجماع جدی در مورد علت اصلی آلودگی هوا بین متصدیان امر وجود ندارد. در حالی که قدم نخست در حل مسئله آلودگی هوا، اتفاق نظر روی علت اصلی است. به دلیل عدم توافق روی علت اصلی و نرسیدن به درک مشترک از موضوع، برنامه‌ها و قوانین مقابله با آلودگی هوا در عمل شکست خورده‌اند و مسئله دوباره به مراحل قبل از تدوین طرح و برنامه بازگشته است. برای رسیدن به درک مشترک از موضوع، هیچ راهی جز مرجع قرار دادن روش‌های علمی روشن و شفاف وجود ندارد. بدون همگرایی روی علت اصلی، حل مسئله زیر بارِ برنامه‌های جامع و تلاش‌های شبانه‌روزیِ بی‌حاصل حتی از قبل هم دست‌نیافتنی‌تر خواهد شد.   

در حقیقت قانون و برنامه زیاد است اما هنوز معلوم نیست کار، کارِ مازوت است یا موتورسیکلت یا کامیون یا مصرف گاز خانگی و سوخت نیروگاه یا زباله‌سوزی اطراف تهران یا تغییرات اقلیمی و فقر باد و ترک فعل مسئولان؟!

آیا شکست، سرنوشت محتوم همه برنامه‌های زیست‌محیطی است؟

کشورهای زیادی در دنیا با مصائب کلان زیست‌محیطی مانند آلودگی هوا دست به گریبانند. در این میان نمونه‌‎های موفقی نیز وجود دارد. در میان این دستاوردها، یک نمونۀ شاخص هست که از آن به عنوان موفق‌ترین اقدام زیست‌محیطی بشر در طول تاریخ از آن یاد می‌کنند. این نمونۀ شاخص و امیدبخش در مطلب بعدی معرفی خواهد شد.

نویسندگان

دانش‌آموختۀ آمار و تحلیلگر داده

دانش‌آموختۀ علوم سیاسی و تحلیلگر داده

دیدگاه‌ها

یک پاسخ

  1. سلام و عرض ارادت،جمع بندی مطالب عالی بود،وقتی دقیق می شویم به مطالب مسئولین راجع به هوا،بجای اینکه چاره ای بی اندیشند،
    فقط حرف مفت می زنند،مثل اینکه عادت شده براشون،در صورتیکه با نوسازی کلیه وسایل نقیله عمومی و شخصی مردم و بنزین یورو ۵ ،خیلی از آلودگی هوا کاهش پیدا می کنه،خودشون هم می دونند،ولی چون قرار نیست پاسخگو باشند،بیشتر به امورات شخصی و حزبی خود می پردازند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *