نشستِ «اصلاحات اقتصادی و ما»؛ گفتگو درباره تجربه سیاست‌گذاری‌ اقتصادی در ایران

چرا واکنش مردم در آبان ۹۸ ناگهانی و شدید بود؟ جامعه چه پیامی از تصمیم افزایش قیمت بنزین – مخصوصاً پس از شروع دور جدیدی از تحریم‌های آمریکا علیه ایران در آن زمان – دریافت کرد که بدون معطلی دست به اعتراضی شدید و گسترده در خیابان زد؟

در ماه‌ها و هفته‌های منتهی به این تصمیم، سخن از «اصلاح ساختار بودجه» و «قرار دادن منابع ملی در مسیر منافع ملی» در رسانه‌ها پر بود. اما آنچه رخ داد، چیزی فراتر از یک افزایش قیمت نبود. این سیاست اگرچه در قلمرو اقتصاد تعریف و طراحی می‌شد، اما مهم‌ترین نتیجه آن ضربه به تاب‌آوری اجتماعی و ترک خوردن مشروعیت نظام سیاسی بود. برخی تصور می‌کنند علت خشم مردم در آبان ۱۳۹۸ اعلام ناگهانی دولت بود. اما واکنش اعتراضی جامعه هم‌زمان با اصلاحات اقتصادی ۱۴۰۴ نشان داد مسئله به هیچ وجه تنها یک غافل‌گیری ساده نبود.

اعتراضات ۹۸ و ۱۴۰۴ فضای پس از خود را به کلی دگرگون کردند. امروز وقتی در بحث‌های تخصصی صحبت از اصلاحات اقتصادی می‌شود، کارشناسان یکدیگر را با این سوال مواجه می‌کنند که «اگر این بسته سیاستی را اجرا کنیم، آیا مردم شورش نمی‌کنند؟ چه چیزی به این یا آن بسته سیاستی اضافه کنیم تا مردم شورش نکنند؟». اما کسی سراغ این پرسش نمی‌رود که «مردم چرا شورش می‌کنند؟ چرا خشمگین می‌شوند و بلافاصله دست به اعتراض می‌زنند؟ چه می‌گویند؟ چه می‌خواهند؟ حال و روزشان چگونه است؟ به چه فکر می‌کنند؟ … »

وقتی بسته‌های اقتصادی، خسارت‌های سیاسی به بار می‌آورند، آیا معنایش این نیست که به چهارچوبی بزرگ‌تر برای شناخت مسائل و ارائه راه حل‌های متفاوت نیاز است؟ آیا موضوعاتی که زندگی مردم را به صورت گسترده و عمیق تحت تاثیر قرار می‌دهند، نباید از ابتدا به جای مسائل تماماً اقتصادی، به عنوان مسائل اجتماعی صورت‌بندی شوند تا هنگام ارائه راه حل‌ نیز از تقلیل‌گرایی‌و کژ‌فهمی پرهیز شود؟ این مسائل در شرایط جنگ و تحریم ابعاد امنیتی ویژه‌ای نیز پیدا می‌کنند.

در سال‌های اخیر گفتگوهای کارشناسی به یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌ رسانه‌ها تبدیل شده و در آخرین انتخابات ریاست‌جمهوری نیز – البته در غیبت اکثریت رأی‌دهندگان – در نهایت، کسی بیشترین رأی را به دست آورد که بیشترین وعده را درباره استفاده از کارشناسان می‌داد؛ بدون اینکه مشخص شود قرار است کار به کدام گروه از کارشناسان سپرده شود. اساساً آیا سپردن امور به کارشناسان برای پیاده‌کردن «اصلاحات دستوری»، می‌تواند مسائل موجود در کشور را حل کند؟ چه باید بکنیم تا کارشناسی و تخصص به ابزاری برای حذف صدای جامعه تبدیل نشود؟

گفتگوهای کارشناسی درباره مسائل عمومی در سال‌های اخیر گاهی شبیه حل مسائل فیزیک می‌شود که در آن دانشمندان تلاش می‌کنند با ارائه مشاهدات و روابط ریاضی از ایده‌های خود دفاع کنند. در این گفتگوها معمولا خبری از نماینده گروه‌های اجتماعی و مردمی که تحت تاثیر این سیاست‌ها قرار می‌گیرند نیست. آیا می‌توان تنها با مراجعه به متخصصین و کارشناسان – آن هم تنها از یک حوزه و گرایش خاص – راهکاری برای حل مسائل ارائه داد که جامعه نیز آن را بپذیرد و از آن پشتیبانی کند؟