حافظه‌ی مقاومت در مکران و روایت‌های امروز از خشونت: آنچه داده می‌تواند بگوید و آنچه نمی‌تواند
این پژوهش رابطه‌ی میان حافظه‌ی مقاومت در سواحل مکران و روایت‌های امروز درباره‌ی سلاح و خشونت را بررسی می‌کند، بی‌آنکه از هم‌زمانی یا شباهت روایی، رابطه‌ی علّی نتیجه بگیرد. در لایه‌ی تاریخی، ۱۵ رویداد از سه متن پژوهشی ثبت شده و برای هر مورد منبع و سطح اعتبار مشخص شده است؛ تناقض‌های زمانی و روایی نیز جداگانه آمده‌اند. در لایه‌ی معاصر، دو مجموعه‌ی منتشرشده بررسی می‌شوند: گزارش مستقیم هرانا از ۶۳ رویداد در سیستان و بلوچستان و کرمان میان ۳۱ مارس تا ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶، و فهرست ۳۷ رویداد سیستان و بلوچستان در Long War Journal از ژانویه تا ۸ اکتبر ۲۰۲۶. این دو مجموعه به دلیل تفاوت در بازه، قلمرو و تعریف رویداد قابل جمع یا مقایسه‌ی مستقیم نیستند. نتیجه‌ی اصلی، تمایز میان حافظه‌ی تاریخیِ مستند در منابع موجود، استفاده‌ی نهادی از این حافظه در یک نمونه، و ادعای اثبات‌نشده‌ی بهره‌برداری گروه‌های مسلح از نام قهرمانان تاریخی است.
۱. پرسش
من زنی با ریشه‌ی بلوچ و فارس‌ام. پرسشی که این اثر از آن شروع می‌شود ساده است: وقتی جوانی در بلوچستان داستان مردی را می‌شنود که در برابر بیگانه ایستاد، این داستان مال چه کسی است؟ مال دولت که آن را در همایش‌های رسمی بازگو می‌کند؟ مال گروه‌هایی که شاید از آن بهره بگیرند؟ یا مال خود مردم؟
زمینه‌ی امروز این پرسش، درگیری‌های منطقه‌ای و افزایش گزارش‌های خشونت مسلحانه در جنوب‌شرق ایران است. کتابخانه‌ی مجلس عوام بریتانیا آغاز حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران را ۲۸ فوریه‌ی ۲۰۲۶ ثبت کرده است؛ این ارجاع صرفاً برای تاریخ‌گذاری زمینه‌ی جنگ به کار می‌رود، نه برای توضیح علّی رویدادهای بلوچستان [۱]. در همین دوره، گزارش هرانا و فهرست Long War Journal از رویدادهای مسلحانه‌ی جنوب‌شرق ایران منتشر شده‌اند [۲، ۳]. برای پاسخ، سه پرسش کوچک‌تر را جدا کرده‌ام:
- منابع منتشرشده درباره‌ی مقاومت ساکنان سواحل مکران در برابر پرتغالی‌ها و انگلیسی‌ها چه می‌گویند و تا چه اندازه قابل‌اعتمادند؟
- در شیوه‌ی برخورد قدرت‌های بیرونی و حکومت مرکزی با این سواحل، الگوی تکرارشونده‌ای دیده می‌شود؟
- از رابطه‌ی این حافظه با روایت‌های امروز درباره‌ی خشونت چه چیزی را می‌توان گفت و چه چیزی را نمی‌توان؟
۲. داده‌ها و روش
۲-۱. لایه‌های داده
| لایه | محتوا | منبع | وضعیت |
| الف: ثبت رویدادهای تاریخی | ۱۵ رویداد از ۱۴۹۸ تا ۱۳۹۱ با منبع و سطح اعتبار | سه پژوهش منتشرشده (پیوست ت) | تکمیل‌شده (پیوست الف) |
| ب: خشونت مسلحانه‌ی ۱۴۰۵ | شمارش‌های منتشرشده‌ی هرانا و Long War Journal برای جنوب‌شرق ایران | گزارش مستقیم HRANA و فهرست Long War Journal؛ دو مجموعه با پوشش و تعریف متفاوت | گزارش HRANA مستقیماً بررسی شد؛ کدگذاری مستقل ACLED و UCDP انجام نشده است |
| پ: شاخص‌های اجتماعی-اقتصادی | بیکاری، فقر، ترک تحصیل به تفکیک شهرستان | مرکز آمار ایران | گردآوری و تحلیل انجام نشده؛ در این نسخه ادعایی بر پایه‌ی آن مطرح نمی‌شود |
| ت: پیکره‌ی متنی عمومی | شمارش نام همل و خلیفه خیرمحمد در متن‌های عمومی (رسانه‌ی رسمی، محتوای فرهنگی، بیانیه‌های منتشرشده) | متن‌های عمومی که خودم گردآوری و فهرست می‌کنم |
۲-۲. سطح اعتبار
هر ادعا یکی از چهار برچسب زیر را می‌گیرد.
| سطح | معنا |
| ۱ | فقط روایت شفاهی یا حماسی، یا ادعای یک منبع. |
| ۲ | یک منبع پژوهشی یا یک گزارش، بدون سند یا شاهد معاصر همراه. |
| ۳ | سند یا سفرنامه‌ی هم‌زمان با رویداد، یا چند منبع ثانویه‌ی مستقل. |
| ۴ | چند منبع مستقل و سند قابل‌بررسی که یکدیگر را تأیید می‌کنند. |
دو مقاله‌ی همایش چابهار را نباید دو شاهد کاملاً مستقل دانست: سپاهی در یکی نویسنده و در دیگری منبع است و هر دو از چند منبع ثانویه‌ی مشترک استفاده کرده‌اند. در نسخه‌ی اولیه، آمار هرانا از سه رسانه‌ی بازنشرکننده گردآوری شده بود؛ در بازبینی حاضر، گزارش اصلی هرانا نیز مستقیماً بررسی شد. بنابراین رسانه‌های بازنشرکننده شاهد مستقل دیگری برای همان آمار محسوب نمی‌شوند [۲].
۲-۳. محدودیت‌ها
- هر دو مقاله‌ی تاریخی در همایشی ارائه شده‌اند که دانشگاهی وابسته به نیروی دریایی ارتش میزبانش بود و قابی ملی دارند. جهان‌دیده مقاومت را وطن‌دوستی و دفاع از «ایران بزرگ» می‌خواند، در حالی که خود منظومه از «نام» و فرهنگ بلوچ حرف می‌زند. این قاب هم بخشی از داده است.
- بیشتر اسناد درباره‌ی رویدادهای قرن نوزدهم از دید ناظر استعماری نوشته شده‌اند. صفرزایی می‌نویسد اسناد انگلیسی قتل گریوز را عمداً راهزنی خوانده‌اند.
- داده‌ی امروز هم یک‌دست نیست: هرانا بر گزارش‌های محلی و غیررسمی تکیه دارد، Long War Journal تحلیل یک پژوهشگر اندیشکده‌ای واشنگتنی است، و اینترنت در دوره‌ی جنگ مختل بوده است. رویداد در مناطق دوردست کمتر ثبت می‌شود و نبودِ گزارش به معنای رخ‌ندادن نیست.
- در این پژوهش، داده‌ی خام ACLED یا UCDP دریافت، پردازش یا تحلیل نشده است؛ بنابراین هیچ نتیجه‌ای به این دو پایگاه نسبت داده نمی‌شود. ACLED در فهرست منابع بالقوه باقی می‌ماند، اما محدودیت‌های مجوز آن باید پیش از هر استفاده‌ی بعدی رعایت شود. لایه‌ی معاصر این نسخه فقط بر دو گزارش منتشرشده‌ی HRANA و Long War Journal متکی است. این انتخاب امکان مقایسه‌ی رویدادبه‌رویداد را فراهم نمی‌کند و باید به‌عنوان محدودیت اصلی خوانده شود.
۳. آنچه منابع تاریخی می‌گویند
۳-۱. دریا، تجارت و قراردادی که مکران را «شورش» نامید
به گزارش هر دو منبع، رسیدن واسکو دوگاما به هند در ۱۴۹۸ راه حضور پرتغال در اقیانوس هند را باز کرد. صفرزایی و سپاهی می‌نویسند رابطه‌ی پرتغالی‌ها با ساکنان سواحل مکران در آغاز تجاری و مسالمت‌آمیز بود و بعد، با ساختن پایگاه، به دزدی دریایی و ممنوع‌کردن تجارت ایرانیان رسید. این بخش را یک مصاحبه‌ی محلی و نوشته‌ی یک نویسنده‌ی انگلیسی پشتیبانی می‌کند.
در ۱۵۱۵ شاه‌اسماعیل صفوی با آلبوکرک قراردادی بست که بند دوم آن یاری نیروی دریایی پرتغال در فرونشاندن شورش‌های سواحل مکران و بلوچستان بود. جهان‌دیده به نقل از سپاهی می‌نویسد نخستین باری که نام مکران در دوره‌ی صفوی دیده می‌شود همین قرارداد است. به نوشته‌ی صفرزایی و سپاهی، مرگ آلبوکرک و شکست شاه‌اسماعیل از عثمانی مانع اجرای آن شد. جهان‌دیده از این نتیجه می‌گیرد که پادشاهان صفوی به مکران توجهی نداشتند؛ این استنباط خود اوست و سندی برایش نیاورده است.
برداشت من از کنار هم گذاشتن این دو متن این است که نخستین ردپای مکران در این اسناد جمله‌ای درباره‌ی سرکوب قدرت محلی با کمک نیروی دریایی خارجی است. خود منابع چنین جمع‌بندی‌ای نکرده‌اند.
۳-۲. همل: حافظه‌ای که با شعر ماند
همل، به روایت منظومه‌ای بلوچی که سرایندهٔ آن شناخته نیست، فرمانروای بخشی از سواحل مکران بود و با لنج‌هایش تا شرق آفریقا تجارت می‌کرد. تاریخ تولد و مرگش معلوم نیست؛ جهان‌دیده او را متعلق به قرن شانزدهم یا هفدهم می‌داند. به گفته‌ی او منظومه‌ی بازمانده نزدیک به صد مصراع دارد، میان بلوچی‌زبانان بالای چهل سال شناخته‌تر است و خنیاگران آن را با موسیقی سنتی خوانده‌اند. مصراع‌هایی از آن ضرب‌المثل شده است. این‌ها گزارش یک پژوهشگر است، نه نتیجه‌ی پیمایش (سطح ۱).
در منظومه پرتغالی‌ها همل را در دریا محاصره می‌کنند و دو راه پیش پایش می‌گذارند: مرگ، یا ترک فرهنگ و مذهب بلوچ و پذیرفتن زنی از خودشان. همل نمی‌پذیرد و می‌گوید نامش در تاریخ به مردانگی ثبت است. او زنان بیگانه را با تحقیر توصیف می‌کند، زنان قبیله‌ی خود را می‌ستاید و می‌گوید اگر زن فرنگی بگیرد، زنان قبیله او را به بی‌وفایی طعنه می‌زنند. در بخش دیگری از روایت، رقیبی محلی به نام چاکر کولواهی هست که به گفته‌ی برخی راویان پرتغالی‌ها او را برای کنار زدن همل تطمیع کرده بودند.
برای پرسش این اثر دو نکته مهم است. اول، رقیبی که از درون با بیگانه همدست می‌شود، الگویی است که در بخش بعد دوباره دیده می‌شود. دوم، مرز قوم در منظومه از روی انتخاب همسر کشیده می‌شود؛ این خوانش من است و یافته به حساب نمی‌آید.
بررسی علمی این منظومه در مقاله‌ی سبیر بدل‌خان (۲۰۰۰) در Journal of the Royal Asiatic Society آمده است و مقاله‌ای هم در دانشگاه سیستان و بلوچستان همین موضوع را دنبال می‌کند. من فقط ارجاع آن‌ها را دیده‌ام و خودشان را نخوانده‌ام. پیش از انتشار باید خوانده شوند تا معلوم شود سطح اعتبار ردیف‌های ۴ و ۵ ثبت تاریخی بالاتر می‌رود یا نه.
۳-۳. تلگراف، قتل گریوز و سرکوب
طبق منبع، قرارداد کشیدن خط تلگراف در ۱۸۶۲ بسته شد و نقشه‌برداری انگلیسی‌ها در ساحل مکران با مخالفت مردم روبه‌رو شد؛ از جمله ابراهیم‌خان سرهنگ، حاکم بم و بلوچستان، مأموران را تهدید کرد. در نوامبر ۱۸۹۷ مستر گریوز، مسئول خطوط تلگراف جاسک تا گوادر، کنار رود راپچ کشته شد. صفرزایی می‌نویسد مهاجمان پول مهندسان انگلیسی را سوزاندند تا نشان بدهند قصدشان غارت نبوده، و اسناد انگلیسی عمداً کار آن‌ها را دزدی نامیده‌اند تا بُعد سیاسی ماجرا پوشیده بماند.
احمدخان دریابیگی از بوشهر فرستاده شد و به ساکنان آن ناحیه سه روز مهلت داد مخالفان را تحویل دهند وگرنه خانه‌ها و نخلستان‌هایشان را خراب می‌کند. سپاهی می‌نویسد این تهدید اجرا نشد، چون اجرایش قیام را گسترده‌تر می‌کرد. پرسی سایکس، مأمور انگلیسی که همراه دریابیگی بود، می‌نویسد تنگستانی‌ها را برای تعقیب بلوچ‌ها گماشتند و او از دور با دوربین تماشا می‌کرد، و از رییس یکی از قبایل محل هم درباره‌ی اختلاف و اتفاق میان مردم اطلاعات جمع کرد. سایکس شمار مخالفان را ۸۰۰ نفر با تفنگ‌های ته‌پر نوشته است. بعد لشکری از کرمان آمد، چهار سرکرده دستگیر شدند، شی‌محمد به دار آویخته شد و در جاسک و چابهار دو سربازخانه‌ی دائمی ساختند. روزنامه‌ی «حبل‌المتین» چاپ کلکته، به نوشته‌ی صفرزایی، پنجاه بلوچ کشته‌شده و مردمی را که به کوه گریخته‌اند گزارش کرد.
از این روایت‌ها چهار عنصر تکرارشونده بیرون می‌آید:
| عنصر | نمونه در منابع | سطح |
| مهلت و تهدید جمعی | سه روز مهلت برای تحویل مخالفان و تهدید به خرابی خانه‌ها و نخلستان‌ها (سایکس، سپاهی) | ۳ |
| استفاده از اختلاف‌های محلی | گماشتن تنگستانی‌ها علیه بلوچ‌ها؛ جمع‌آوری اطلاع از اختلاف میان قبایل (سایکس)؛ ایجاد دشمنی میان حاکمان محلی در ماجرای تلگراف؛ تطمیع چاکر در منظومه‌ی همل | ۲ (و ۱ برای منظومه) |
| برچسب راهزنی | قتل گریوز در اسناد انگلیسی دزدی خوانده شده (به نوشته‌ی صفرزایی) | ۲ |
| پادگان پس از سرکوب | ساخت دو سربازخانه در جاسک و چابهار (سایکس) | ۳ |
۳-۴. خلیفه خیرمحمد
به نوشته‌ی صفرزایی و سپاهی، خلیفه خیرمحمد، روحانی صوفی‌مسلک، رهبر دینی این قیام بود، با فتوایش انگلیسی‌ها را هدف قرار داد و با پیر طریقت قادریه در بغداد رابطه داشت (ارجاع به نوشته‌ی پیشین خود صفرزایی). جهان‌دیده برعکس می‌نویسد در کتاب‌های تاریخی و اسناد موجود از قیام خلیفه خبری نیافته و تنها اثر آن اشعاری است که سینه‌به‌سینه رسیده. زمان نبرد را هم از راویان محلی منطقه‌ی زرآباد پرسیده است. پس این مورد در حد سطح ۱ تا ۲ می‌ماند و تاریخش مورد اختلاف است (بخش ۵).
۳-۵. «روایت بلوچی» یکی نیست
مرور لیلا نوری کشتکار بر کتاب «بلوچان و دیگران» (جهانی، کُرن و تیتوس، ۲۰۰۸) یادآوری می‌کند که پژوهشگران سال‌هاست بلوچستان را از منظر تنوع بررسی می‌کنند: شانزده مقاله‌ی برگزیده از همایش اوپسالا ۲۰۰۵ درباره‌ی تنوع زبانی (مثلاً جدگالی‌ها)، تغییر اجتماعی در زاهدان، ایرانشهر و چابهار، پراکندگی خویشاوندی و ازدواج، قدرت و مذهب، و جنبش ملی بلوچ. من فقط این مرور را در دست داشتم، نه خود کتاب را. نتیجه‌ی کار برای من این است که هیچ حافظه‌ی واحدی را نمی‌شود به «بلوچ‌ها» نسبت داد؛ هر ادعا باید بگوید درباره‌ی کدام گروه، کدام منطقه و کدام نسل است.
۴. لایه‌ی معاصر: دو شمارش از یک منطقه
گزارش مستقیم هرانا که در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، دست‌کم ۶۳ رویداد مسلحانه را در استان‌های سیستان و بلوچستان و کرمان، در فاصله‌ی ۳۱ مارس تا ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶ (۱۱ فروردین تا ۱۸ مهر ۱۴۰۵)، ثبت می‌کند. در همان گزارش، بر پایه‌ی منابع محلی و غیررسمی ۹۴ کشته و ۳۳ زخمی و بر پایه‌ی منابع رسمی ۸۷ کشته و ۱۰ زخمی گزارش شده است [۲]. این اعداد دو روایت موازی از یک بازه‌اند و نباید با هم جمع شوند. گزارش هرانا می‌گوید ۱۸ رویداد در ۱۸ روز پایانی بازه ثبت شده است. همچنین در مجموع ۴۲ رویدادِ آغازشده از سوی بازیگران مسلح، فقط برای هفت حمله ادعای مسئولیت مشخص ثبت شده: شش مورد از سوی جبهه‌ی مبارزین مردمی و یک مورد از سوی انصارالفرقان [۲].
Long War Journal، در گزارشی به قلم Janatan Sayeh که در ۹ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده، برای استان سیستان و بلوچستان از ژانویه تا ۸ اکتبر ۲۰۲۶ فهرستی از ۳۷ رویداد مسلحانه ارائه می‌کند [۳].
| دوره | تعداد رویداد | ادعاشده توسط JMM |
| ژانویه و فوریه | ۶ | ۵ |
| مارس تا مه (اوج جنگ) | ۷ | ۱ |
| ژوئن تا اوت | ۹ | ۰ |
| سپتامبر | ۶ | ۰ |
| ۱ تا ۸ اکتبر | ۹ | ۵ |
| جمع | ۳۷ | ۱۱ |
«JMM» نام جبهه‌ی مبارزین مردمی است؛ ائتلافی از چند گروه مسلح بلوچ که بنا بر گزارش Long War Journal در دسامبر ۲۰۲۵ تشکیل شد. در فهرست ۳۷تایی این گزارش، ۱۱ رویداد به JMM نسبت داده شده، ۱۹ رویداد بدون ادعای مسئولیت مانده، شش مورد عملیات نیروهای حکومتی بوده و یک مورد را انصارالفرقان بر عهده گرفته است [۳]. در گزارش هرانا نیز از ۶۳ رویداد، شش مورد به JMM و یک مورد به انصارالفرقان نسبت داده شده است [۲]. هرانا تصریح می‌کند که از ۴۲ رویداد آغازشده از سوی بازیگران مسلح، فقط برای هفت مورد ادعای مسئولیت ثبت شده است؛ بنابراین ۳۵ مورد از همین ۴۲ رویداد بدون ادعای مسئولیت مانده‌اند. ۲۱ رویداد دیگر در دسته‌ی رویدادهای آغازشده از سوی بازیگران مسلح قرار نمی‌گیرند و نباید آن‌ها را به‌سادگی «حمله‌ی بی‌مسئولیت» نامید.
این دو عدد را نباید با هم جمع یا مقایسه کرد، به چهار دلیل:
- بازه فرق دارد: هرانا از ۳۱ مارس و Long War Journal از ۱ ژانویه.
- دامنه فرق دارد: هرانا، به نوشته‌ی EconoTimes، سیستان و بلوچستان و کرمان را با هم شمرده و Long War Journal فقط سیستان و بلوچستان را.
- تعریف رویداد فرق دارد: فهرست Long War Journal عملیات نیروهای دولتی را هم شامل می‌شود.
- منبع و نگاه فرق دارد: هرانا سازمانی حقوق بشری با مقر آمریکاست که از گزارش‌های محلی و غیررسمی استفاده می‌کند. Long War Journal تحلیل یک نفر است و به ادعای تلگرامی گروه‌ها، رسانه‌های دولتی و IranWire تکیه دارد.
قصه‌ی داده در اینجا فقط شمارش نیست، بلکه شکاف میان ثبت رویداد، روایت تلفات و انتساب مسئولیت است. در گزارش هرانا، از ۴۲ رویداد آغازشده از سوی بازیگران مسلح فقط هفت مورد دارای ادعای مسئولیت مشخص است و ۳۵ مورد دیگر از همین دسته بدون ادعای مسئولیت مانده‌اند؛ ۲۱ رویداد باقی‌مانده از کل ۶۳ مورد در این دسته قرار نمی‌گیرند. در فهرست Long War Journal نیز ۱۹ مورد از ۳۷ رویداد بدون ادعای مسئولیت ثبت شده‌اند. این دو دسته‌بندی از نظر تعریف یکسان نیستند. نمودار همراه، ارقام هر منبع را جداگانه نمایش می‌دهد و عمداً آن‌ها را روی یک محور مشترک یا به‌صورت مقایسه‌ی مستقیم قرار نمی‌دهد.
۵. تناقض‌های منابع تاریخی
این جدول جاهایی را نشان می‌دهد که منابع با هم یا با خودشان جور درنمی‌آیند. پیش از انتشار هر یک را باید با منبع اولیه سنجید.
| موضوع | روایت جهان‌دیده | روایت صفرزایی–سپاهی | راه سنجش |
| زمان نبرد خلیفه خیرمحمد | ۱۳۲۶ ق (۱۹۰۸ م) در چابهار؛ هم‌زمان با رئیس‌علی دلواری که او ۱۳۳۳ ق شهید شد، یعنی هفت سال بعد | در پیوند با قیام کاروان و ماجرای گریوز (۱۸۹۷–۱۸۹۸) و دوره‌ی مظفرالدین‌شاه | اسناد بریتانیا درباره‌ی جاسک، سفرنامه‌ی سایکس، «حبل‌المتین» |
| قلمرو همل | تیس و کلمت | از جاسک تا ارماره نزدیک کراچی (به نقل از دامنی) | متن منظومه، مقاله‌ی بدل‌خان و اسناد پرتغالی |
| شخصیت «چاکر» | چاکر کولواهی، خان وابسته به فرنگیان، رقیب همل | چاکر کولواهی بخشی از شمال مکران را اداره می‌کرد؛ جدا از میرچاکر، قهرمان حماسی بلوچ و پسر میرشیهک | دو شخصیت با نام مشابه‌اند؛ پیش از ذکر در متن جدا شوند |
| چگونگی اسارت همل | لنج با باد از ساحل دور شد؛ همراهان یکی‌یکی رها کردند | پرتغالی‌ها او را ناگهان با همراهانی بی‌ابزار جنگ دیدند؛ یارانش کشته شدند | هر دو شفاهی (سطح ۱)؛ منظومه‌ی اصلی |
| سرنوشت همل | به فرنگستان برده شد (به گفته‌ی منظومه) یا پس از شکنجه کشته شد | دستگیر و از پا درآورده شد | منظومه‌ی اصلی |
| تاریخ اسناد تلگراف | — | قرارداد ۱۲۷۹ ق، اما اسناد مخالفت‌ها با ۱۲۷۷ و ۱۲۷۸ ق ارجاع شده‌اند | بایگانی وزارت خارجه |
یک نکته‌ی کوچک‌تر: در مقاله‌ی جهان‌دیده تصرف هرمز هم یک بار ۹۲۱ و یک بار ۹۲۵ ق آمده است.
۶. از حافظه تا امروز: سه گزاره
| گزاره | شاهد | وضعیت |
| ۱. حافظه‌ی مقاومت در برابر بیگانه در مکران زنده و مستند است. | منظومه‌های همل و خلیفه؛ گزارش جهان‌دیده از شهرت آن‌ها | پشتیبانی‌شده (سطح ۱ تا ۳)؛ شهرت از روی گزارش یک پژوهشگر است، نه پیمایش |
| ۲. نهادهای رسمی هم از همین قهرمان‌ها برای روایت خود استفاده می‌کنند. | مقاله‌ی همایش چابهار: پیشنهاد تندیس میرهمل در ورودی چابهار و تیس، سریال تلویزیونی و فصلنامه‌ی «مکران‌شناسی» | مستند، اما یک نمونه (سطح ۳)؛ بیش از این ادعا نمی‌شود |
| ۳. گروه‌های مسلح هم از همین حافظه‌ی تاریخی برای جذب بهره می‌برند. | طبق Long War Journal، JMM در بیانیه‌ی تأسیس خودش ایران را گروگان جمهوری اسلامی می‌خواند، می‌گوید پرچم تازه‌اش جایگزین پرچم ملی نیست و هدفش را دفاع از «شأن، فرهنگ و هویت سیاسی» بلوچ‌ها معرفی می‌کند؛ انصارالفرقان قابی فرقه‌ای دارد. نام همل یا خلیفه را در این گزارش‌ها و جست‌وجوی محدود من نیافتم. | ثابت نشده (سطح ۲ برای قاب‌بندی گروه‌ها، بدون شاهد برای ارجاع به قهرمان‌های تاریخی) |
نام همل یا خلیفه خیرمحمد در گزارش‌های معاصر بررسی‌شده در این پژوهش به‌عنوان ارجاع مستقیم گروه‌های مسلح به قهرمانان تاریخی ثبت نشده است. این مشاهده فقط به همین مجموعه‌ی محدود از متون اشاره دارد و اثبات نمی‌کند که چنین ارجاعی در هیچ متن یا بستر دیگری وجود ندارد. پیکره‌ی متنی نظام‌مند از رسانه‌های رسمی، محتوای فرهنگی و بیانیه‌های منتشرشده گردآوری و کدگذاری نشده است؛ بنابراین گزاره‌ی سوم در این نسخه اثبات‌نشده باقی می‌ماند.
هیچ‌یک از شواهد این اثر رابطه‌ی علّی میان حافظه‌ی تاریخی و گرایش به خشونت را نشان نمی‌دهد. حافظه‌ی جمعی مثل هر منبع روایی دیگر را می‌توان به چند شکل به کار گرفت، از ساختن تندیس تا جذب نیرو. چیزی که منابع تاریخی نشان می‌دهند این است که ساکنان این سواحل بارها با مهلت‌های جمعی، تهدید به ویرانی، استفاده از رقیب‌های محلی و برچسب راهزنی روبه‌رو شده‌اند. این را نه برای توجیه خشونت، بلکه برای فهم اینکه چرا داستان‌ها مانده‌اند باید جدی گرفت.
۷. جایگاه نگارنده
این پژوهش را زنی نوشته که ریشه‌ی بلوچ و فارس دارد. این را برای شفافیت می‌نویسم و بیشتر از این وارد تجربه‌ی شخصی نمی‌شوم. برای مهار سوگیری، هر ادعا با سطح اعتبار برچسب خورده است.
۸. ملاحظات اخلاقی
- هیچ فرد زنده‌ای در این اثر نام برده یا قابل‌شناسایی نشده است. نام‌های تاریخی همه‌ی کسانی‌اند که منابع منتشرشده نام برده‌اند.
- هیچ مکان مذهبی یا جامعه‌ی قومی به فعالیت مسلحانه نسبت داده نشده است. ادعای مسئولیت یک رویداد فقط از قول خود گروه و با ذکر منبع آمده و تأییدشده به حساب نیامده است.
- همه‌ی عددها در متن یا پیوست‌ها و فایل منابع قابل‌پی‌گیری‌اند و محاسبه‌های خودم مشخص شده‌اند.
۹. نتیجه
منابع منتشرشده نشان می‌دهند ساکنان سواحل مکران از قرن شانزدهم تا اواخر قرن نوزدهم بارها با قدرت‌های بیرونی درگیر شده‌اند و شیوه‌ی پاسخ به آن‌ها در برخی روایت‌ها الگویی تکرارشونده دارد. همین منابع تناقض‌هایی دارند که بخشی از نام‌ها و تاریخ‌ها را نامطمئن می‌کند. در میدان روایت امروز، استفاده‌ی نهادی از حافظه‌ی همل دست‌کم در یک نمونه‌ی مستند دیده می‌شود؛ اما شواهد بررسی‌شده برای اثبات استفاده‌ی گروه‌های مسلح از نام همل یا خلیفه خیرمحمد کافی نیست. داده‌های معاصر نیز دو شمارش با دامنه و تعریف متفاوت ارائه می‌کنند. در گزارش هرانا، تنها هفت مورد از ۴۲ رویداد آغازشده از سوی بازیگران مسلح دارای ادعای مسئولیت مشخص است؛ در فهرست Long War Journal نیز ۱۹ مورد از ۳۷ رویداد بدون ادعای مسئولیت گزارش شده‌اند. این ارقام را نمی‌توان با هم ادغام کرد. این اثر با داده‌ی فعلی نمی‌تواند بگوید حافظه‌ی مقاومت چه نقشی در خشونت امروز دارد؛ می‌تواند نشان بدهد برای پرسیدن درست این پرسش چه چیزی باید شمرد و چه چیزی را نباید ادعا کرد.
پیوست الف: ثبت رویدادهای تاریخی
منبع‌ها: «جهان‌دیده» = مقاله‌ی عبدالغفور جهان‌دیده؛ «صفرزایی–سپاهی» = مقاله‌ی عبدالودود سپاهی و عبدالله صفرزایی. هر دو در همایش ملی توسعه‌ی سواحل مکران (چابهار، بهمن ۱۳۹۱). سطح‌ها طبق بخش ۲-۲.
| سال | رویداد | نوع | منبع | سطح |
| ۱۴۹۸ | رسیدن واسکو دوگاما به هند؛ آغاز حضور پرتغال در اقیانوس هند | اقدام استعماری | هر دو | ۳ |
| ۱۵۰۶ | آلبوکرک بر نقاط حساس خلیج فارس و دریای عمان دست می‌گذارد و مسقط را گلوله‌باران می‌کند | اقدام استعماری | صفرزایی–سپاهی | ۲ |
| ۱۵۱۵ | قرارداد شاه‌اسماعیل و آلبوکرک؛ بند دوم: کمک نیروی دریایی پرتغال به سرکوب «شورش‌های» مکران و بلوچستان؛ طبق منابع اجرا نشد | دولت مرکزی / استعماری | هر دو | ۳ |
| قرن ۱۶ یا ۱۷ (نامعلوم) | نبرد همل با پرتغالی‌ها و اسارتش؛ منظومه‌ی بلوچی با حدود ۱۰۰ مصراع | مقاومت محلی | هر دو (روایت شفاهی) | ۱ |
| ۱۵۸۱ | حمله‌ی پرتغالی‌ها به گوادر و تیس و ویران‌کردن آن‌ها | اقدام استعماری | صفرزایی–سپاهی | ۲ |
| ۱۶۱۳ | حمله‌ی گروهی از بلوچ‌ها به کشتی سر رابرت شرلی در گوادر؛ نزدیک بود کشته شود | مقاومت محلی | صفرزایی–سپاهی | ۲ |
| ۱۶۱۶ تا ۱۶۱۹ | کمپانی هند شرقی در جاسک: کشتی، قرارگاه تجاری، قلعه | اقدام استعماری | صفرزایی–سپاهی | ۲ |
| ۱۶۱۹ | شاه‌عباس هرمز را از پرتغالی‌ها می‌گیرد؛ بلوچ‌ها در پسنی، جیونی و شرق آفریقا با حاکمان عمان علیه پرتغالی‌ها می‌جنگند | مختلط | صفرزایی–سپاهی | ۲ |
| ۱۸۰۹ | کاپیتان گرانت، نخستین افسر انگلیسی، سواحل مکران را شناسایی می‌کند؛ گزارشش از ناآرامی منطقه می‌گوید | اقدام استعماری | صفرزایی–سپاهی | ۳ |
| ۱۸۵۳ | مأموران انگلیسی از سند برای تحریک بلوچ‌ها علیه دولت مرکزی فرستاده می‌شوند؛ به نوشته‌ی منبع حرکتی شکل نمی‌گیرد | اقدام استعماری | صفرزایی–سپاهی (سند وزارت خارجه) | ۳ |
| ۱۸۶۲ | قرارداد خط تلگراف؛ نقشه‌برداری در ساحل و مخالفت‌های محلی، از جمله تهدید مأموران از سوی ابراهیم‌خان سرهنگ (تاریخ اسناد ناهماهنگ؛ بخش ۵) | اقدام استعماری / مقاومت | صفرزایی–سپاهی | ۲ |
| نوامبر ۱۸۹۷ | قتل مستر گریوز، مسئول خطوط تلگراف جاسک–گوادر، کنار رود راپچ به دست گروهی از بلوچ‌های کاروان؛ سرکردگان: شی‌محمد، صابر، ملک‌گند و الله | مقاومت محلی | هر دو (سایکس) | ۳ |
| ۱۸۹۷ تا ۱۸۹۸ | سرکوب مشترک قاجار و انگلیس: مهلت سه‌روزه، تهدید نخلستان‌ها، لشکر کرمان، دستگیری چهار سرکرده، اعدام شی‌محمد، ساخت دو سربازخانه در جاسک و چابهار | دولت مرکزی / استعماری | صفرزایی–سپاهی (سایکس) | ۳ |
| نامعلوم | قیام یا نبرد خلیفه خیرمحمد با انگلیسی‌ها در چابهار؛ تاریخ مورد اختلاف | مقاومت محلی | هر دو | ۱ تا ۲ |
| ۱۳۹۱ (۲۰۱۲) | همایش چابهار: پیشنهاد تندیس میرهمل در ورودی چابهار و تیس، ساخت سریال و انتشار فصلنامه‌ی «مکران‌شناسی» | حافظه‌ی رسمی | جهان‌دیده | ۳ |
پیوست ب: کدبوک داده‌ی معاصر
هر ردیف یک رویداد است. هر رویداد دست‌کم دو گزارش مستقل لازم دارد؛ بازنشر یک خبر در چند کانال یک منبع حساب می‌شود.
| ستون | توضیح |
| شناسه | کد یکتا برای هر رویداد |
| تاریخ | میلادی و شمسی؛ اگر دقیق نبود، فقط ماه |
| شهرستان | نام شهرستان؛ مختصات فقط در سطح شهرستان (برای حفظ امنیت افراد) |
| نوع رویداد | درگیری مسلحانه، ترور، حمله به نیروهای انتظامی، بمب‌گذاری، تیراندازی به سوخت‌بر، اعدام، و … (فهرست بسته با تعریف) |
| بازیگر الف و ب | فقط در طبقه‌های کلی (نیروی دولتی، گروه مسلح، غیرنظامی)؛ نام سازمان فقط با ادعای مسئولیت ثبت‌شده یا تأیید مستقل |
| وضعیت مسئولیت | ادعاشده / ادعا‌نشده / نامعلوم |
| تلفات | قطعی یا ادعایی؛ به تفکیک |
| منابع | دست‌کم دو پیوند؛ ستون جداگانه که می‌گوید مستقل‌اند یا نه |
| سطح اعتبار | ۱ تا ۴ طبق بخش ۲-۲ |
| مجوز داده | شرایط استفاده‌ی منبع اصلی |
پیوست پ: منابع داده
نشانی و توضیح منابع داده در ادامه آمده است. وضعیت دسترسی فقط برای مواردی بیان شده که در بازبینی حاضر واقعاً بررسی شده‌اند؛ «بررسی شد» به معنای تأیید مستقل تمام محتوای منبع نیست.
| منبع | نشانی | چه داده‌ای | ملاحظه |
| ACLED | acleddata.com | رویدادهای خشونت‌بار؛ فایل ویژه‌ی جنگ ایران از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ | ثبت‌نام لازم؛ بازنشر خام ممنوع؛ دانلود نکردم |
| UCDP GED | ucdp.uu.se/downloads | رویدادهای مرگبار با مختصات؛ نسخه‌ی ۲۶.۱ و داده‌ی کاندید ماهانه | رایگان؛ نسخه را ذکر کنید؛ ممکن است API توکن بخواهد |
| HRANA | en-hrana.org | گزارش‌های رویداد مسلحانه و حقوق بشری | گزارش اصلی شش‌ماهه را مستقیم نخواندم |
| حال‌وش | t.me/haalvsh | گزارش‌های لحظه‌ای بلوچستان | اغلب گزارش اولیه و راستی‌آزمایی‌نشده |
| Long War Journal | longwarjournal.org | فهرست ۳۷ رویداد جنوب‌شرق ایران، ۹ اکتبر ۲۰۲۶ | تحلیل یک پژوهشگر اندیشکده‌ی FDD |
| مرکز آمار ایران | amar.org.ir | سرشماری، نیروی کار، حساب شهرستان | جدول استان را هنوز نگرفته‌ام |
| درگاه داده‌های باز | data.gov.ir | مجموعه‌داده‌های دولتی | مجموعه‌ی مرتبط را باید پیدا کرد |
پیوست ت: منابع
جهان‌دیده، عبدالغفور. «استعمارستیزی مردم و قهرمانان سواحل مکران و انعکاس آن در ادبیات بومی این سرزمین». اولین همایش ملی توسعه‌ی سواحل مکران و اقتدار دریایی جمهوری اسلامی ایران، ۲۸ تا ۳۰ بهمن ۱۳۹۱، چابهار. کد مقاله ۴۰۰۱.
صفرزایی، عبدالله و سپاهی، عبدالودود. «تکاپوهای استعماری و مبارزات ساکنان سواحل مکران با استعمارگران». همان همایش. کد مقاله ۱۰۹۲.
نوری کشتکار، لیلا. «بلوچان و دیگران: نگرش‌های زبان‌شناختی، تاریخی و اجتماعی-سیاسی درباره‌ی چندگانگی در بلوچستان» (معرفی و نقد). زبان‌ها و گویش‌های ایرانی ۳، تازه‌های نشر، ص ۲۴۰ تا ۲۴۳. (مرور کتاب: Jahani, Korn & Titus, eds., The Baloch and Others, Wiesbaden, ۲۰۰۸.)
Sayeh, Janatan. «Insurgent attacks surge in southeastern Iran». Long War Journal، ۹ اکتبر ۲۰۲۶.
Gulf News. «Iran’s forgotten southeast front erupts: ۹۴ dead in ۶ months of violence as armed attacks intensify». ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶.
EconoTimes. «HRANA Counts ۶۳ Armed Incidents in Iran’s Southeast Through October». ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶.
Iran International. گزارش درباره‌ی آمار هرانا، ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶.
Badalkhan, Sabir. «Portuguese encounters with coastal Makran Baloch during the sixteenth century: some references from a Balochi heroic epic». Journal of the Royal Asiatic Society، ۳rd series, ۱۰(۲)، ۲۰۰۰، ص ۱۵۳ تا ۱۶۹. (فقط به‌صورت ارجاع دیده شده.)
منابع ثانویه و اسنادی که فقط به نقل از دو مقاله‌ی همایش چابهار آمده‌اند: سفرنامه‌ی سایکس (ترجمه‌ی سعادت نوری، ۱۳۳۶)؛ فلسفی، تاریخ روابط ایران و اروپا در دوره‌ی صفویه (۱۳۱۶)؛ دامنی، سیمای تاریخی بلوچستان (۱۳۸۰)؛ سپاهی، بلوچستان در عصر قاجار (۱۳۸۵)؛ جهان‌دیده، حماسه‌سرایی در بلوچستان (۱۳۹۰)؛ روزنامه‌ی حبل‌المتین (۱۳۱۵ ق).
پیوست ث: منابع داده و روش گردآوری
این پژوهش از ترکیب سه دسته منبع استفاده می‌کند: پژوهش‌های تاریخی و روایت‌های حماسیِ نقل‌شده در متون پژوهشی؛ گزارش‌های منتشرشده درباره‌ی رویدادهای مسلحانه‌ی معاصر؛ و منابع نهادیِ بالقوه برای توسعه‌ی پژوهش در آینده. داده‌های تاریخی از دو مقاله‌ی عبدالغفور جهان‌دیده و عبدالله صفرزایی و عبدالودود سپاهی، ارائه‌شده در همایش ملی توسعه‌ی سواحل مکران در چابهار در بهمن ۱۳۹۱، استخراج شده‌اند. یک مرور کتاب‌شناختی از اثر «بلوچان و دیگران» نیز برای تأکید بر تنوع زبانی، اجتماعی و سیاسی بلوچستان به کار رفته است. از این منابع، ۱۵ ردیف رویداد تاریخی با ذکر سال یا بازه‌ی زمانی، نوع رویداد، منبع و سطح اعتبار تنظیم شده است. از آنجا که دو مقاله‌ی همایش از منابع ثانویه‌ی مشترک استفاده می‌کنند، هم‌پوشانی آن‌ها در ارزیابی استقلال شواهد لحاظ شده است.
برای لایه‌ی معاصر، گزارش مستقیم هرانا با عنوان «Escalating Armed Violence in Southeastern Iran: At Least ۶۳ Armed Incidents in Six Months» که در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده، بررسی شده است. این گزارش ۶۳ رویداد را در سیستان و بلوچستان و کرمان، از ۳۱ مارس تا ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶، ثبت می‌کند و برای تلفات، روایت منابع رسمی را از گزارش‌های محلی و غیررسمی جدا نگه می‌دارد. گزارش Janatan Sayeh در Long War Journal با عنوان «Insurgent attacks surge in southeastern Iran» (۹ اکتبر ۲۰۲۶) نیز فهرستی جداگانه از ۳۷ رویداد در سیستان و بلوچستان از ژانویه تا ۸ اکتبر ۲۰۲۶ ارائه می‌کند. این دو مجموعه به دلیل تفاوت در بازه‌ی زمانی، محدوده‌ی جغرافیایی و تعریف رویدادها با یکدیگر ادغام یا مستقیماً مقایسه نشده‌اند. رسانه‌هایی مانند Gulf News، EconoTimes و Iran International که آمار هرانا را بازنشر کرده‌اند، برای همان آمار شاهد مستقل محسوب نمی‌شوند.
در این نسخه، داده‌های خام ACLED و UCDP دریافت یا تحلیل نشده‌اند و هیچ نتیجه‌ای به آن‌ها نسبت داده نمی‌شود. این پایگاه‌ها فقط به‌عنوان منابع بالقوه برای پژوهش تکمیلی معرفی می‌شوند. ACLED برای مجموعه‌داده‌ی ویژه‌ی جنگ ایران محدودیت‌هایی در بازنشر داده‌ی خام و بازسازی فایل اصلی اعلام کرده است؛ ازاین‌رو استفاده‌ی احتمالی آینده باید تابع شرایط مجوز همان پایگاه باشد. UCDP GED نیز عمدتاً رویدادهای مرگبار را پوشش می‌دهد و برای استفاده‌ی پژوهشی باید نسخه‌ی داده و تاریخ استخراج به‌روشنی ذکر شود. داده‌های مرکز آمار ایران درباره‌ی بیکاری، فقر و ترک تحصیل در سطح شهرستان در این نسخه استخراج و تحلیل نشده‌اند. همچنین پیکره‌ی متنی نظام‌مندی برای شمارش ارجاع به نام همل و خلیفه خیرمحمد گردآوری نشده است؛ ازاین‌رو درباره‌ی استفاده‌ی گروه‌های مسلح از این قهرمانان ادعای اثبات‌شده‌ای مطرح نمی‌شود.
برای ارزیابی ادعاها از مقیاس چهارسطحی استفاده شده است: سطح ۱ برای روایت شفاهی یا ادعای منفرد؛ سطح ۲ برای یک منبع پژوهشی یا گزارش بدون سند معاصر همراه؛ سطح ۳ برای سند هم‌زمان یا چند منبع ثانویه‌ی مستقل؛ و سطح ۴ برای تأیید متقابل چند منبع مستقل همراه با سند قابل‌بررسی. بازنشر یک گزارش در چند رسانه به‌منزله‌ی چند شاهد مستقل شمرده نشده است. در موارد اختلاف، روایت‌ها کنار هم نگه داشته شده‌اند و از انتخاب قطعی یکی بدون سند مستقل پرهیز شده است.
نشانی منابع اصلی داده
HRANA (گزارش اصلی): https://www.en-hrana.org/escalating-armed-violence-in-southeastern-iran-at-least-۶۳-armed-incidents-in-six-months/
Long War Journal: https://www.longwarjournal.org/archives/2026/10/insurgent-attacks-surge-in-southeastern-iran.php
کتابخانه‌ی مجلس عوام بریتانیا، زمینه‌ی درگیری ۲۰۲۶: https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-۱۰۵۲۱/
ACLED: https://acleddata.com/curated/data-current-iran-and-wider-regional-conflict
UCDP GED: https://ucdp.uu.se/downloads/
مرکز آمار ایران: https://amar.org.ir
درگاه ملی داده‌های باز ایران: https://data.gov.ir
مقاله‌ی Sabir Badalkhan (۲۰۰۰): https://doi.org/۱۰.۱۰۱۷/S1356186300012438
مقاله‌ی دانشگاه سیستان و بلوچستان: https://jhr.usb.ac.ir/article_4248.html
منابع افزوده‌شده برای بازبینی این نسخه
Human Rights Activists News Agency (HRANA). (2026, October 12). Escalating armed violence in southeastern Iran: At least 63 armed incidents in six months. https://www.en-hrana.org/escalating-armed-violence-in-southeastern-iran-at-least-63-armed-incidents-in-six-months/
Sayeh, J. (2026, October 9). Insurgent attacks surge in southeastern Iran. Long War Journal. https://www.longwarjournal.org/archives/2026/10/insurgent-attacks-surge-in-southeastern-iran.php
Loft, P. (2026, April 24). Israel/US-Iran conflict 2026: Background and UK response. House of Commons Library. https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-10521/
مصورسازی داده: وضعیت انتساب مسئولیت در دو گزارش
این نمودار دو منبع را در دو قاب مستقل نشان می‌دهد؛ ارقام آن‌ها قابل جمع یا مقایسه‌ی مستقیم نیست.
نمودار به‌روزشده در نسخه‌ی نهایی در ادامه درج شده است.
شکل ۱. دسته‌بندی انتساب مسئولیت در گزارش HRANA و فهرست Long War Journal. در بخش HRANA، «بدون ادعای ثبت‌شده» به معنای ناشناخته‌بودن قطعی عامل نیست.