تحلیل داده محور تغییر ترکیب هزینه‌های خانوار شهری و روستایی ایران، ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳
افزایش هزینه‌های زندگی معمولاً با شاخص‌هایی مانند تورم و کاهش قدرت خرید توصیف می‌شود؛ اما پیامدهای آن به حوزه اقتصاد محدود نمی‌ماند. تغییر در ترکیب مخارج خانوار می‌تواند نشان دهد چه سهمی از منابع به نیازهای ضروری اختصاص می‌یابد و چه میزان برای آموزش، فرهنگ، تفریح و جابه‌جایی باقی می‌ماند. این مقاله با استفاده از داده‌های ثانویه منتشرشده با مأخذ مرکز آمار ایران، روند سهم برخی گروه‌های هزینه‌ای خانوارهای شهری را در فاصله سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ بررسی و تفاوت‌های شهری و روستایی را در سال ۱۴۰۳ مقایسه می‌کند. سهم هزینه مسکن و خدمات وابسته در سبد هزینه خانوار شهری از ۳۳ درصد در سال ۱۳۹۶ به ۴۳٫۷ درصد در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است؛ در مقابل، سهم تفریحات، سرگرمی‌ها و خدمات فرهنگی از ۲٫۹ به ۱٫۷ درصد رسیده است. سهم حملونقل و ارتباطات نیز در همین دوره از ۱۲٫۴ به ۷٫۸ درصد کاهش نشان می‌دهد. در سال ۱۴۰۳ سهم هزینه خوراکی و دخانی در خانوار روستایی ۳۷٫۷ درصد و در خانوار شهری ۲۳٫۶ درصد بوده است. مقاله استدلال می‌کند این جابه‌جایی‌ها می‌توانند نشانه محدودتر شدن فضای انتخاب خانوار باشند، اما داده‌های هزینه‌ای به‌تنهایی رابطه علّی با کیفیت روابط خانوادگی، رضایت از زندگی یا مشارکت اجتماعی را اثبات نمی‌کنند. بر همین اساس، ضمن ارائه تفسیر جامعه‌شناختی محتاطانه، نیاز به پیمایش‌های تکمیلی و انتشار داده‌های تفصیلی‌تر مطرح می‌شود.
۱. مسئله پژوهش: وقتی هزینه‌های ضروری فضای زندگی را محدود می‌کنند
خانواده فقط یک واحد اقتصادی و مصرف‌کننده کالا و خدمات نیست؛ یکی از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری روابط عاطفی، جامعه‌پذیری، تربیت و تجربه مشترک زندگی است. بااین‌حال، منابع مالی خانواده محدود است و افزایش سهم هزینه‌های ضروری می‌تواند ترکیب انتخاب‌های روزمره را تغییر دهد. هنگامی که بخش بزرگ‌تری از مخارج صرف مسکن، خوراک و نیازهای اجتناب‌ناپذیر می‌شود، ممکن است منابع کمتری برای آموزش تکمیلی، فعالیت ورزشی، گردش، خرید کتاب، حضور در رویدادهای فرهنگی و دیدارهای خانوادگی باقی بماند.
در این مقاله « کوچک شدن سفره» صرفاً به معنای کم شدن مقدار غذا نیست؛ این تعبیر به محدود شدن دامنه انتخاب‌ها و فرصت‌های زندگی اشاره دارد. پرسش محوری چنین است: تغییر سهم گروه‌های اصلی هزینه‌ای در بودجه خانوارهای ایران چه تصویری از فشار بر فرصت‌های فرهنگی، تفریحی و اجتماعی ارائه می‌کند؟
پرسش‌های فرعی عبارت‌اند از: سهم مسکن و خدمات وابسته در هزینه خانوار شهری چه روندی داشته است؟ سهم تفریح و فرهنگ و حملونقل و ارتباطات چگونه تغییر کرده است؟ و تفاوت ساختار هزینه خانوار شهری و روستایی در سال ۱۴۰۳ چه نکته‌ای درباره نابرابری در فضای انتخاب آشکار می‌کند؟
۲. روش پژوهش، دامنه و محدودیت داده‌ها
روش پژوهش، تحلیل توصیفی داده‌های ثانویه است. داده‌های سری زمانی سهم گروه‌های هزینه‌ای خانوار شهری برای سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ و داده‌های مقایسه‌ای شهری ـ روستایی سال ۱۴۰۳ از جداول آماری بازنشرشده با مأخذ مرکز آمار ایران استخراج شده‌اند. منبع داده در فهرست منابع معرفی شده و پیوند مستقیم صفحه جداول نیز درج شده است. برای بازتولید نتایج، ارقام خام در جدول‌های مقاله آمده‌اند.
واحد تحلیل در بخش روند، سهم هر گروه از کل هزینه خانوار شهری است؛ بنابراین ارقام درصدی‌اند و نباید با نرخ تورم، رشد واقعی مصرف یا سهم از درآمد اشتباه گرفته شوند. افزایش سهم یک گروه لزوماً به معنای افزایش رفاه یا افزایش مقدار واقعی مصرف آن نیست؛ این سهم ممکن است به دلیل رشد سریع‌تر قیمت آن گروه یا کاهش نسبی سایر مخارج تغییر کند.
محدودیت مهم آن است که داده‌های هزینه‌ای، به‌تنهایی اطلاعات مستقیمی درباره تعداد سفرها، میزان مطالعه، کیفیت روابط خانوادگی، احساس محرومیت یا رضایت از زندگی نمی‌دهند. همچنین میانگین‌های ملی تفاوت‌های استانی، دهکی، جنسیتی و نسلی را پنهان می‌کنند. ازاین‌رو، مقاله از تعبیر « هم‌زمانی و نشانه» استفاده می‌کند و ادعای اثبات رابطه علّی ندارد.
۳. مسکن؛ بزرگ‌تر شدن سهم یک هزینه اجتناب‌ناپذیر
بر اساس سری آماری بررسی‌شده، سهم هزینه مسکن و خدمات وابسته از کل هزینه خانوار شهری از ۳۳ درصد در سال ۱۳۹۶ به ۴۳٫۷ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است؛ یعنی افزایشی معادل ۱۰۷ واحد درصد. این روند خطی و یکنواخت نبوده، اما جهش سهم در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ آشکار است: سهم ثبت‌شده از ۳۸٫۱ درصد در سال ۱۴۰۱ به ۴۲٫۴ درصد در ۱۴۰۲ و ۴۳٫۷ درصد در ۱۴۰۳ رسیده است.
جدول ۱. روند سهم هزینه‌های مسکن و خدمات وابسته از کل هزینه‌های خانوار شهری (1403-1396)
| سال | ۱۳۹۶ | ۱۳۹۷ | ۱۳۹۸ | ۱۳۹۹ | ۱۴۰۰ | ۱۴۰۱ | ۱۴۰۲ | ۱۴۰۳ |
| شاخص (درصد از کل هزینه‌ها) | 33.0 | 33.9 | 36.4 | 37.0 | 36.0 | 38.1 | 42.4 | 43.7 |
نمودار ۱: مسکن و هزینه‌های مرتبط: سهم از مخارج خانوارهای شهری
شکل ۱. روند سهم هزینه مسکن و خدمات وابسته از کل هزینه خانوار شهری، ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳. منبع: محاسبه و ترسیم نویسنده بر پایه مأخذ مرکز آمار ایران.
از منظر جامعه‌شناسی اقتصادی، اهمیت این روند در آن است که مسکن هزینه‌ای ضروری و در کوتاه‌مدت کم‌انعطاف است. خانوار نمی‌تواند نیاز به سرپناه را به‌سادگی حذف کند؛ بنابراین افزایش سهم آن می‌تواند فشار را به بخش‌هایی منتقل کند که امکان تعویق یا حذف بیشتری دارند. بااین‌حال، سهم هزینه مسکن در آمار هزینه خانوار را نباید بی‌واسطه معادل نسبت اجاره‌بها به درآمد دانست؛ تعریف آماری و ترکیب اقلام باید هنگام مقایسه حفظ شود.
۴. تفریح و فرهنگ؛ آنچه ممکن است از سبد زندگی عقب بنشیند
سهم گروه «تفریحات، سرگرمی‌ها و خدمات فرهنگی» در هزینه خانوار شهری از ۲٫۹ درصد در سال ۱۳۹۶ به ۱٫۷ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. کمترین مقدار این سری در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲، برابر با ۱٫۶ درصد ثبت شده است. هرچند در سال ۱۴۰۳ افزایش جزئی به ۱٫۷ درصد دیده می‌شود، این مقدار همچنان پایین‌تر از سطح سال ۱۳۹۶ است.
جدول ۲. روند سهم هزینه‌های تفریح، سرگرمی و خدمات فرهنگی از کل هزینه‌های خانوار شهری(۱۴۰۳–۱۳۹۶)
| سال | ۱۳۹۶ | ۱۳۹۷ | ۱۳۹۸ | ۱۳۹۹ | ۱۴۰۰ | ۱۴۰۱ | ۱۴۰۲ | ۱۴۰۳ |
| شاخص (درصد از کل هزینه‌ها) | 2.9 | 2.7 | 2.2 | 1.7 | 1.6 | 1.6 | 1.6 | 1.7 |
نمودار ۲: سرانه هزینه‌های تفریح، سرگرمی و خدمات فرهنگی
شکل ۲. سهم هزینه تفریحات، سرگرمی‌ها و خدمات فرهنگی از کل هزینه خانوار شهری. منبع: محاسبه و ترسیم نویسنده بر پایه مأخذ مرکز آمار ایران.
این کاهش را نباید به‌تنهایی معادل کاهش قطعی مشارکت فرهنگی دانست؛ برخی فعالیت‌ها رایگان، خانگی یا در گروه‌های آماری دیگر ثبت می‌شوند. بااین‌حال، سهم هزینه‌ای پایین‌تر می‌تواند نشانه‌ای از محدود شدن منابعی باشد که خانوار برای تجربه‌های فرهنگی و تفریحی اختصاص می‌دهد. اهمیت اجتماعی این موضوع در آن است که فعالیت‌های فرهنگی و فراغتی فقط مصرف کالا نیستند؛ می‌توانند زمینه گفت‌وگو، یادگیری، تجربه مشترک و پیوندهای اجتماعی را فراهم کنند.
۵. حملونقل و ارتباطات؛ امکان جابه‌جایی و حضور اجتماعی
سهم هزینه حملونقل و ارتباطات در سبد هزینه خانوار شهری از ۱۲٫۴ درصد در سال ۱۳۹۶ به ۷٫۸ درصد در سال ۱۴۰۳ کاهش یافته است. این تغییر به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که رفت‌وآمد یا ارتباطات مردم کمتر شده است؛ تغییر قیمت نسبی، شیوه‌های جابه‌جایی، ساختار مصرف و طبقه‌بندی آماری نیز می‌توانند بر سهم هزینه اثر بگذارند.
جدول ۳. روند سهم هزینه‌های حملونقل و ارتباطات از کل هزینه‌های خانوار شهری (۱۴۰۳–۱۳۹۶)
| سال | ۱۳۹۶ | ۱۳۹۷ | ۱۳۹۸ | ۱۳۹۹ | ۱۴۰۰ | ۱۴۰۱ | ۱۴۰۲ | ۱۴۰۳ |
| شاخص (درصد از کل هزینه‌ها) | 12.4 | 11.8 | 10.0 | 9.9 | 9.5 | 8.4 | 8.3 | 7.8 |
نمودار شماره ۳: سرانه هزینه‌های تفریح، سرگرمی و خدمات فرهنگی
شکل ۳. سهم هزینه حملونقل و ارتباطات از کل هزینه خانوار شهری. منبع: محاسبه و ترسیم نویسنده بر پایه جداول آماری با مأخذ مرکز آمار ایران.
از نظر اجتماعی، امکان رفت‌وآمد با دسترسی به شغل، آموزش، خدمات درمانی، دیدارهای خویشاوندی و مشارکت در فعالیت‌های جمعی ارتباط دارد. بنابراین این شاخص ارزش بررسی بیشتر دارد؛ اما برای نتیجه‌گیری درباره محدود شدن حضور اجتماعی، باید داده‌های سفرهای شهری، دفعات رفت‌وآمد و دسترسی به حملونقل عمومی نیز به آن افزوده شود.
۶. تفاوت شهر و روستا؛ دو ساختار هزینه‌ای متفاوت
در سال ۱۴۰۳ سهم هزینه خوراکی و دخانی از کل هزینه خانوار شهری ۲۳٫۶ درصد و در خانوار روستایی ۳۷٫۷ درصد گزارش شده است. در مقابل، سهم هزینه مسکن و خدمات وابسته برای خانوار شهری ۴۳٫۷ درصد و برای خانوار روستایی ۲۳٫۵ درصد بوده است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد ساختار هزینه‌ای دو گروه یکسان نیست و فشار هزینه‌ها می‌تواند در قالب‌های متفاوتی بروز کند.
جدول ۴. مقایسه ساختار هزینه‌های خانوار شهری و روستایی در سال ۱۴۰۳
| شاخص | خانوار شهری | خانوار روستایی |
| سهم خوراکی و دخانی (%) | ۲۳٫۶ | ۳۷٫۷ |
| سهم مسکن و خدمات وابسته (%) | ۴۳٫۷ | ۲۳٫۵ |
| سهم هزینه‌های غیرخوراکی (%) | ۷۶٫۴ | ۶۲٫۳ |
سهم بالاتر خوراکی‌ها در سبد خانوار روستایی می‌تواند فضای نسبی کمتری برای سایر هزینه‌ها باقی بگذارد؛ اما نباید از این نسبت به‌تنهایی نتیجه گرفت که سطح رفاه روستاییان دقیقاً به همین نسبت پایین‌تر است. تفاوت قیمت‌ها، تولید و مصرف خودتأمینی، اندازه خانوار، دارایی‌ها و دسترسی به خدمات عمومی در تفسیر این ارقام اهمیت دارد.
۷. از محدودیت اقتصادی تا محدودیت فرصت؛ تفسیر جامعه‌شناختی
کنار هم قرار گرفتن این شاخص‌ها تصویری از جابه‌جایی اولویت‌های هزینه‌ای ارائه می‌کند: سهم مسکن و خدمات وابسته در هزینه خانوار شهری افزایش یافته، درحالی‌که سهم تفریح و فرهنگ و نیز حملونقل و ارتباطات نسبت به سال ۱۳۹۶ پایین‌تر آمده است. این الگو با این فرض سازگار است که افزایش فشار هزینه‌های ضروری می‌تواند فضای انتخاب خانوار را محدود کند؛ بااین‌حال، برای آزمون این فرض به داده‌های خرد و طولی نیاز است.
نخستین پیامد محتمل، نابرابری فرصت‌هاست. خانوارهایی که منابع بیشتری در اختیار دارند، امکان بیشتری برای جبران افزایش هزینه‌های ضروری و حفظ مخارج آموزشی و فرهنگی دارند؛ در مقابل، خانوارهای کم‌درآمد ممکن است ناچار شوند برخی فرصت‌ها را حذف یا به تعویق بیندازند. دومین پیامد محتمل، کوتاه‌تر شدن افق برنامه‌ریزی است: وقتی بخش بزرگی از درآمد صرف نیازهای جاری می‌شود، پس‌انداز برای آموزش، سلامت، مسکن مناسب یا تجربه‌های آینده دشوارتر می‌شود. سومین پیامد، کاهش امکان تجربه‌های جمعی است؛ هرچند سنجش آن نیازمند پیمایش مستقیم درباره رفتارهای فراغتی و روابط خانوادگی است.
بنابراین، تعبیر دقیق‌تر آن نیست که داده‌ها ثابت کرده‌اند خانواده‌ها روابط ضعیف‌تری پیدا کرده‌اند؛ بلکه داده‌ها نشان می‌دهند ساختار مخارج به سمتی حرکت کرده که می‌تواند فرصت‌های مالی لازم برای بخشی از فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی را محدودتر کند. این تمایز، مرز میان تحلیل داده‌محور و نتیجه‌گیری شتاب‌زده است.
۸. نتیجه‌گیری و پیشنهادهای سیاستی
تحلیل داده‌های سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ نشان می‌دهد سهم هزینه مسکن و خدمات وابسته در سبد هزینه خانوار شهری ۱۰٫۷ واحد درصد افزایش یافته است. در همان بازه، سهم تفریح، سرگرمی و خدمات فرهنگی ۱٫۲ واحد درصد و سهم حملونقل و ارتباطات ۴٫۶ واحد درصد کاهش نشان می‌دهد. مقایسه شهری و روستایی در سال ۱۴۰۳ نیز از تفاوت محسوس ساختار هزینه‌ها حکایت دارد: سهم خوراکی و دخانی در خانوار روستایی بالاتر و سهم مسکن و خدمات وابسته در خانوار شهری بیشتر است.
این یافته‌ها برای سیاست‌گذاری چند پیام دارد: یکم، پایش رفاه نباید فقط به تورم و متوسط درآمد محدود شود و لازم است تغییر سهم گروه‌های هزینه‌ای نیز منتشر و تحلیل شود. دوم، سیاست‌های مسکن و حمایت از مستأجران باید با توجه به سهم بالای مسکن در هزینه خانوار ارزیابی شوند. سوم، توسعه دسترسی کم‌هزینه به کتابخانه‌ها، فضاهای عمومی، ورزش و برنامه‌های فرهنگی می‌تواند بخشی از موانع مشارکت را کاهش دهد. چهارم، انتشار داده‌های تفصیلی برحسب دهک درآمدی، استان، نوع مالکیت مسکن و ترکیب خانوار برای تحلیل نابرابری ضروری است.
پژوهش‌های بعدی باید این داده‌های هزینه‌ای را با پیمایش‌های رضایت از زندگی، مشارکت فرهنگی، کیفیت روابط خانوادگی، سفرهای شهری و محرومیت مادی پیوند دهند. تنها در این صورت می‌توان سنجید که تغییرات سبد هزینه تا چه اندازه به تغییر واقعی در تجربه زیسته مردم منجر شده است.اقتصاد فقط تعیین نمی‌کند مردم چه چیزی بخرند؛ تا اندازه‌ای تعیین می‌کند چه فرصت‌هایی برای زندگی کردن در اختیار داشته باشند.
منابع و مآخذ
1. مرکز آمار ایران (۱۴۰۳-۱۳۹۶) طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی؛ جداول سهم گروه‌های هزینه‌ای از کل هزینه خانوار. مأخذ آماری جداول گردآوری‌شده در صفحه «هزینه و درآمد خانوار» ایران‌گاه.
۲. ایران‌گاه. (بی‌تا) « هزینه و درآمد خانوار؛ آمار رسمی ایران» جداول سهم هزینه‌های غیرخوراکی خانوار شهری و روستایی و سهم گروه‌های هزینه‌ای. https://irangaah.ir/stats/economy-household ) بازبینی: ۵ نوامبر ۲۰۲۶)
۳. ایران‌گاه (بی‌تا) « شاخص‌های برنامه هفتم پیشرفت؛ آمار رسمی ایران» شاخص‌های توزیع درآمد و ساختار هزینه خانوار، با مأخذ اعلام‌شده مرکز آمار ایران. https://irangaah.ir/stats/development-plan ) بازبینی: ۵ نوامبر ۲۰۲۶(
۴. مرکز آمار ایران (۱۴۰۳) نتایج طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی کشور، سال ۱۴۰۳.