روایتی داده‌محور از اثر انقلاب سفید بر کشاورزی و آموزش روستاهای ایران در دهه‌ی ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰
انقلاب سفید در دی‌ماه ۱۳۴۱ با شش اصل اعلام شد که دو اصل آن مستقیما روستا را هدف می‌گرفت: اصل نخست با اصلاحات ارضی زمین را به کشاورز منتقل کرد و اصل ششم با تشکیل سپاه دانش مدرسه را به روستاهای فاقد دبستان برد. در این مقاله با استفاده از سالنامه‌های آماری، آمارگیری‌های کشاورزی و سالنامه‌های آموزش آن دوره، دو پنل استانی ساخته‌ایم و پیامدهای این دو برنامه را در کنار هم بررسی کرده‌ایم. نتایج نشان می‌دهد پس از اصلاحات ارضی مبلغ وام‌های پرداختی بانک تعاون کشاورزی ۶٫۸ برابر، مصرف کود شیمیایی ۵ برابر و فروش تراکتور نزدیک به ۴ برابر شد و این روند به استان‌های کم‌برخوردار نیز رسید. استان‌هایی که اصلاحات زودتر در آن‌ها آغاز شده بود، در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲ به طور میانگین حدود ۲۶ درصد عملکرد گندم بیشتری داشتند. در حوزه‌ی آموزش، سهم دبستان‌های سپاه دانش از کل دبستان‌های کشور از ۳۲٫۶ به ۶۶٫۹ درصد رسید و شواهدی از کاهش نسبت معلم به دانش‌آموز در استان‌هایی که سریع‌تر گسترش یافتند، دیده نشد. همچنین رشد ثبت‌نام دبستان با رشد ثبت‌نام دبیرستان در سال بعد همراه بوده است. بخش عمده‌ی ادبیات موجود، اصلاحات ارضی و انقلاب سفید را برنامه‌ای ناموفق یا زیان‌بار توصیف کرده است، اما داده‌های همان دوره تصویر متفاوتی ارائه می‌کنند و نشان می‌دهند این دو برنامه پیامدهای مثبت قابل توجهی بر کشاورزی و آموزش روستا داشته‌اند.
مقدمه
ایران در آغاز دهه‌ی ۱۳۴۰ کشوری روستایی بود. بخش بزرگی از جمعیت در روستاها زندگی می‌کرد، اما بیشتر روستاییان نه مالک زمینی بودند که روی آن کار می‌کردند و نه به مدرسه دسترسی داشتند. نظام زراعی ایران از دوره‌ی صفویه تا آن زمان بر تمرکز مالکیت زمین در دست اشراف و مالکان بزرگ استوار بود و دهقان با وجود سهمی که از محصول می‌برد، از امنیت حقوقی و انگیزه برای سرمایه‌گذاری بلندمدت بی‌بهره بود (لمبتون، ۱۹۵۳). در همین روستاها مدرسه نیز کم بود و دانشسراهای کشور توان تربیت معلم برای هزاران روستای بدون مدرسه را نداشتند.
انقلاب سفید برای هر دو مسئله برنامه داشت. در منشوری که دی‌ماه ۱۳۴۱ اعلام و ۶ بهمن همان سال به همه‌پرسی گذاشته شد، اصل نخست به الغای نظام ارباب و رعیتی از طریق اصلاحات ارضی اختصاص داشت و اصل ششم به ایجاد سپاه دانش برای گسترش آموزش عمومی در روستاها. موضوع این مقاله همین دو اصل است و تلاش می‌کند پیامدهای آن‌ها را با تکیه بر آمار رسمی همان سال‌ها توصیف کند.
پرسش اصلی این است که با رسیدن هم‌زمان زمین و مدرسه به روستا، چه تغییراتی در شاخص‌های کشاورزی و آموزشی ثبت شده است. برای پاسخ به این پرسش دو پنل استانی ساخته‌ایم. پنل نخست شامل داده‌های سطح زیر کشت و تولید گندم، اعتبارات کشاورزی، فروش تراکتور و مصرف کود است که از سالنامه‌های آماری و آمارگیری‌های کشاورزی استخراج شده است. پنل دوم اطلاعات ۲۳ استان کشور درباره‌ی دبستان‌های عادی و سپاه دانش، سپاهیان اعزامی و دانش‌آموزان دبیرستان را از سالنامه‌های آموزش گردآوری کرده است. جزئیات منابع داده، نحوه‌ی ساخت پنل‌ها و روش برآورد در پیوست مقاله آمده است.
۱. روایت غالب در ادبیات
بخش عمده‌ی ادبیات موجود، اصلاحات ارضی و به طور کلی انقلاب سفید را برنامه‌ای ناموفق و حتی زیان‌بار توصیف کرده است. کدی (۱۹۶۸) معتقد است اجرای از بالا به پایین اصلاحات و بی‌توجهی به منافع دهقانان، ساختار قدرت پیشین را به شکلی ناکارآمد بازتولید کرد. کاتوزیان (۱۹۸۱) اصلاحات را ابزاری سیاسی برای تمرکز قدرت می‌داند که نتوانست نابرابری ساختاری را تغییر دهد و هوگلند (۱۹۸۲) اثر آن بر رفاه روستاییان را به دلیل کوچک بودن قطعات واگذارشده و ضعف زیرساخت‌های حمایتی، محدود و ناهمگن ارزیابی می‌کند. سپاه دانش نیز در این ادبیات بیشتر در قالب روایت تاریخی مطرح شده و کمتر به صورت مستقل و با داده بررسی شده است.
وجه مشترک بیشتر این مطالعات، اتکای آن‌ها به روایت و تحلیل کیفی است. غلبه‌ی این رویکرد باعث شده است که نتایج پژوهش‌ها گاه متناقض و متاثر از پیش‌فرض‌های ذهنی و فضای سیاسی پس از آن دوره باشد. در مقابل، مجد (۱۹۸۷) از معدود پژوهشگرانی است که با استفاده از داده‌های سرشماری نشان می‌دهد اصلاحات ارضی، برخلاف دیدگاه رایج، تحولی عمیق در مالکیت زمین ایجاد کرد. این مقاله در ادامه‌ی همین رویکرد، به آمار رسمی همان دوره رجوع می‌کند. همان‌طور که در بخش‌های بعد نشان داده می‌شود، داده‌ها تصویری متفاوت از روایت غالب ارائه می‌کنند و نشان می‌دهند که اصلاحات ارضی و سپاه دانش در کنار کاستی‌های احتمالی، پیامدهای مثبت قابل توجهی نیز داشته‌اند.
۲. پیشینه‌ی دو برنامه
اصلاحات ارضی و سپاه دانش دو برنامه‌ی جدا از هم نبودند. هر دو از یک منطق توسعه‌ای پیروی می‌کردند و مخاطب هر دو روستا بود. لایحه‌ی اصلاحی قانون اصلاحات ارضی در ۱۹ دی ۱۳۴۰ تصویب شد و اجرای آن در سه مرحله از ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۱ ادامه یافت. سپاه دانش نیز از سال ۱۳۴۲ هر سال گروهی از جوانان دیپلمه را به جای خدمت نظام وظیفه‌ی معمول، پس از یک دوره‌ی آموزشی کوتاه، به روستاهای بدون دبستان اعزام می‌کرد. نمودار ۱ این دو مسیر را در کنار هم نشان می‌دهد.
نمودار ۱- گاه‌شمار اصلاحات ارضی و سپاه دانش
منبع: حاجی‌یوسفی (۱۳۸۰)، لمبتون (۱۹۶۹) و قوانین انقلاب شاه و مردم
ارتباط این دو برنامه در ادبیات اقتصاد توسعه نیز مطرح شده است. درزه و سن (۱۹۹۵) نشان می‌دهند که افزایش درآمد خانوار به تنهایی برای ارتقای سرمایه‌ی انسانی کافی نیست و باید با دسترسی واقعی به خدمات آموزشی همراه شود. به عبارت دیگر، زمین بدون مدرسه برای بهبود وضعیت نسل بعد کافی نیست و مدرسه نیز بدون بهبود درآمد خانوار نمی‌تواند خانواده‌ی روستایی را از فقر خارج کند. نمودار ۲ سازوکارهایی را که در ادامه‌ی مقاله با داده‌ها بررسی می‌شوند، به صورت خلاصه نشان می‌دهد.
نمودار ۲- سازوکار اثرگذاری اصلاحات ارضی و سپاه دانش
منبع: نویسندگان
۳. اصلاحات ارضی و کشاورزی
۳-۱. سه مرحله‌ی اصلاحات
اصلاحات ارضی در سه مرحله اجرا شد و هر مرحله بخش تازه‌ای از روابط مالکیت را در بر گرفت. در مرحله‌ی اول، از ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۳، مالکیت بیش از یک ده ششدانگ ممنوع شد و دولت زمین‌های مازاد را خرید و با اقساط بلندمدت به زارعانی واگذار کرد که روی همان زمین کار می‌کردند. مرحله‌ی دوم، از ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۵، اراضی وقفی و اجاره‌ای را نیز شامل شد. در مرحله‌ی سوم، از ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۱، با فروش زمین به اجاره‌داران، تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی و گسترش تعاونی‌های روستایی، نقش سنتی ارباب به عنوان واسطه‌ی تولید حذف شد (لمبتون، ۱۹۶۹). جدول ۱ ویژگی‌های این سه مرحله را نشان می‌دهد.
جدول ۱- مراحل اصلاحات ارضی در ایران
| مرحله | زمان | مناطق و پوشش | ویژگی‌ها |
| اول | ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۳ | قزوین، اصفهان، اراک، اردبیل، آذربایجان غربی، کرمانشاهان و روستاهای کنار دریای خزر (۲۰ درصد خانوار روستایی) | ممنوعیت تملک بیش از یک ده ششدانگ و واگذاری زمین مازاد به زارعان |
| دوم | ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۵ | فارس، اصفهان و خوزستان (بیش از ۳۵ درصد خانوار روستایی) | حل منازعات مالک و زارع، قانون الحاقات و تعیین تکلیف اراضی وقفی و اجاره‌ای |
| سوم | ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۱ | خراسان، گیلان، ترکمن‌صحرا، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان، ایلام و سایر مناطق (بیش از ۳۰ درصد خانوار روستایی) | فروش زمین به اجاره‌داران، شرکت‌های سهامی زراعی و کشت و صنعت و تعاونی‌های روستایی |
منبع: سالنامه‌ی آماری ۱۳۵۵، سازمان برنامه و بودجه
نتیجه‌ی این سه مرحله تغییری گسترده در ساختار مالکیت روستا بود. بر اساس آمار رسمی، ۱ میلیون و ۹۳۸ هزار کشاورز در جریان اصلاحات زمین دریافت کردند (نمودار ۳). مجد (۱۹۸۷) با استفاده از داده‌های سرشماری نشان می‌دهد که بیش از ۷۴ درصد کشاورزان و ۶۷ درصد خانوارهای روستایی از اصلاحات بهره‌مند شدند و نظام بهره‌برداری مبتنی بر اجاره‌داری تقریبا به طور کامل به مالکیت مستقل کشاورزان تبدیل شد.
نمودار ۳- تعداد کشاورزانی که در هر مرحله زمین دریافت کردند
منبع: حاجی‌یوسفی (۱۳۸۰)
۳-۲. مبانی نظری: مالکیت و انگیزه
در ادبیات اقتصادی، سیاست‌های بازتوزیعی معمولا برابری را افزایش می‌دهند اما کارایی را کاهش می‌دهند. اصلاحات ارضی از استثناهای این قاعده است، زیرا می‌تواند با اصلاح نظام انگیزشی، برابری و بهره‌وری را هم‌زمان افزایش دهد. این نظام انگیزشی را می‌توان در قالب یک مدل ساده‌ی کارفرما و کارگزار تحلیل کرد (بانرجی، گرتلر و گاتاک، ۲۰۰۲). در این مدل مالک زمین کارفرما و کشاورز کارگزار است و تلاش کشاورز برای مالک قابل مشاهده نیست. اگر کشاورز سهم θ از محصول را دریافت کند، از شرط مرتبه‌ی اول بهینه‌سازی او نتیجه می‌شود که سطح بهینه‌ی تلاش با افزایش θ بیشتر می‌شود. اصلاحات ارضی با رساندن سهم کشاورز به کل محصول، بیشترین افزایش ممکن را در انگیزه‌ی او ایجاد می‌کند.
علاوه بر سازوکار انگیزشی، دو سازوکار مکمل نیز در ادبیات مطرح شده است (بانرجی، ۱۹۹۹). نخست، مالکیت زمین ثروت کشاورز را افزایش می‌دهد و او می‌تواند از زمین به عنوان وثیقه برای دریافت وام استفاده کند. دوم، کشاورزی که مالک زمین است افق بلندمدت دارد و در حفر چاه، حفظ کیفیت خاک و خرید ماشین‌آلات سرمایه‌گذاری می‌کند، در حالی که مستاجر انگیزه‌ای برای این کار ندارد. تجربه‌ی تایوان، کره‌ی جنوبی و چین (کو، ۱۹۶۶؛ جئون و کیم، ۲۰۰۰؛ لین، ۱۹۹۲) و شواهد بنگال غربی در هند (بانرجی، گرتلر و گاتاک، ۲۰۰۲) این سازوکارها را تایید می‌کنند. اگر این سازوکارها در ایران نیز عمل کرده باشند، باید اثر آن‌ها در سه حوزه دیده شود: اعتبارات، نهاده‌های مدرن و تولید.
۳-۳. اعتبارات کشاورزی
مبلغ وام‌های پرداختی بانک تعاون کشاورزی از ۵٬۱۶۸ میلیون ریال در سال ۱۳۴۵ به ۳۵٬۲۹۵ میلیون ریال در سال ۱۳۵۴ رسید که رشدی ۶٫۸ برابری در کمتر از ده سال است. وام‌های شرکت‌های تعاونی روستایی، که از نهادهای ایجادشده در مرحله‌ی سوم اصلاحات بودند، در همین دوره از ۵٬۰۲۴ به ۲۴٬۷۲۳ میلیون ریال افزایش یافت و تعداد وام‌های پرداختی آن‌ها از ۵۵۹ هزار به ۱ میلیون و ۷۷۱ هزار فقره رسید (نمودار ۴). شیب هر دو منحنی پس از سال ۱۳۵۰، یعنی هم‌زمان با پایان مرحله‌ی سوم و صدور اسناد مالکیت، افزایش یافته است. این الگو با سازوکار وثیقه که در بخش مبانی نظری به آن اشاره شد، سازگار است.
نمودار ۴- مبلغ وام‌های پرداختی به کشاورزان (میلیون ریال، قیمت جاری)
منبع: بانک تعاون کشاورزی ایران و سازمان مرکزی تعاون روستایی
این رشد به استان‌های خاصی محدود نبود. نمودار ۵ نشان می‌دهد که مبلغ وام تعاونی‌های روستایی بین سال‌های ۱۳۵۱ و ۱۳۵۴ در همه‌ی استان‌ها دست‌کم ۱٫۸ برابر شده است. بیشترین افزایش نیز در استان‌های کم‌برخوردار ثبت شد: استان ساحلی ۴٫۶ برابر، کرمان ۴٫۳ برابر، سیستان و بلوچستان ۳٫۱ برابر و بوشهر ۳ برابر. به این ترتیب، اعتبارات به مناطقی رسید که پیش از آن کمترین دسترسی را داشتند.
نمودار ۵- نسبت مبلغ وام تعاونی‌های روستایی در سال ۱۳۵۴ به سال ۱۳۵۱ به تفکیک استان
منبع: سازمان مرکزی تعاون روستایی. ایلام و کهگیلویه و بویراحمد به دلیل نبود داده‌ی ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ حذف شده‌اند.
لازم به ذکر است که مبالغ وام و بودجه در این مقاله به قیمت جاری گزارش شده‌اند. سطح عمومی قیمت‌ها در فاصله‌ی ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۴ کمتر از دو برابر شد و بنابراین رشد واقعی این متغیرها پس از کسر تورم نیز قابل توجه است.
۳-۴. ماشین‌آلات و کود شیمیایی
تعداد تراکتورهای فروخته‌شده توسط بنگاه توسعه‌ی ماشین‌های کشاورزی از ۲٬۳۸۲ دستگاه در سال ۱۳۴۶ به ۹٬۰۳۸ دستگاه در سال ۱۳۵۴ رسید که نزدیک به ۴ برابر است. توزیع جغرافیایی این فروش نیز قابل توجه است (نمودار ۶). گیلان، استان ساحلی، سیستان و بلوچستان و لرستان تا سال ۱۳۴۹ هیچ تراکتوری از این بنگاه خریداری نکرده بودند، اما در سال ۱۳۵۴ مجموعا ۸۷۵ دستگاه دریافت کردند و سهم لرستان به تنهایی ۴۰۳ دستگاه بود. فروش تراکتور را می‌توان شاخصی برای سرمایه‌گذاری بلندمدت کشاورزان دانست و روند آن با پیش‌بینی مبانی نظری هم‌خوانی دارد: کشاورزی که از مالکیت خود بر زمین اطمینان دارد، برای آن ماشین‌آلات تهیه می‌کند.
نمودار ۶- تعداد تراکتورهای فروخته‌شده به تفکیک منطقه (کادرها مناطقی را نشان می‌دهند که تا ۱۳۴۹ تراکتوری دریافت نکرده بودند)
منبع: بنگاه توسعه‌ی ماشین‌های کشاورزی. رقم ۱۳۵۱ استان مرکزی بر اساس جمع کل تصحیح شده است.
مصرف کود شیمیایی نیز روند مشابهی داشت. کل مصرف کود کشور از ۱۲۴ هزار تن در سال ۱۳۴۵ به ۶۲۴ هزار تن در سال ۱۳۵۴ رسید و ترکیب آن نیز تغییر کرد. مصرف فسفات دآمونیم ۱۳٫۸ برابر و مصرف اوره نزدیک به ۷ برابر شد (نمودار ۷). تراکتور و کود شیمیایی از نهاده‌های اصلی کشاورزی مدرن هستند و رشد هم‌زمان آن‌ها نشان می‌دهد که اصلاحات ارضی در جهت یکی از اهداف اصلی خود، یعنی نوسازی کشاورزی، پیش رفته است.
نمودار ۷- مصرف کود شیمیایی در کشور (هزار تن)
منبع: وزارت کشاورزی و منابع طبیعی، شرکت پخش کود شیمیایی
۳-۵. تولید و عملکرد گندم
گندم مهم‌ترین محصول کشاورزی ایران است و از این رو شاخص مناسبی برای بررسی این تحولات به شمار می‌رود. داده‌های عملکرد گندم به تفکیک استان تنها از سال ۱۳۵۰ در دسترس است، اما همین چهار سال نیز اطلاعات مفیدی ارائه می‌کند. تولید گندم کشور از ۳٬۶۱۲ هزار تن در ۱۳۵۰ به ۴٬۵۴۶ هزار تن در ۱۳۵۲ رسید که ۲۶ درصد رشد را نشان می‌دهد. در همین دوره عملکرد متوسط از ۰٫۶۵ به ۰٫۷۲ تن در هکتار و عملکرد گندم آبی از ۱٫۳۰ به ۱٫۴۶ تن در هکتار افزایش یافت (نمودار ۸).
نمودار ۸- تولید گندم به تفکیک آبی و دیم (هزار تن)
منبع: مرکز آمار ایران، آمارگیری‌های کشاورزی ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۳
اگر اصلاحات ارضی عامل این بهبود بوده باشد، انتظار می‌رود استان‌هایی که زودتر اصلاحات را تجربه کرده‌اند و زمان بیشتری برای شکل‌گیری انگیزه‌ها و سرمایه‌گذاری داشته‌اند، عملکرد بهتری داشته باشند. نمودار ۹ این الگو را تایید می‌کند. در استان‌هایی که اصلاحات از سال ۱۳۴۱ آغاز شد، مانند مرکزی، اصفهان، آذربایجان شرقی و غربی، کرمانشاهان، کردستان و سمنان، میانگین عملکرد گندم در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲ برابر ۰٫۸۵ تن در هکتار بود. این رقم برای استان‌هایی که اصلاحات از ۱۳۴۵ در آن‌ها آغاز شد ۰٫۶۷ تن بود. این اختلاف حدود ۲۶ درصد است و در هر سه سال تکرار می‌شود.
نمودار ۹- عملکرد گندم بر حسب سال آغاز اصلاحات در استان (تن در هکتار، میانگین وزنی بر اساس سطح زیر کشت)
منبع: پنل استانی نویسندگان بر اساس آمارگیری‌های کشاورزی مرکز آمار
در سال ۱۳۵۳ تولید گندم کشور به ۲٬۸۸۶ هزار تن کاهش یافت. بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که این کاهش بیشتر به شرایط اقلیمی مربوط بوده است. حدود ۷۰ درصد کاهش تولید در گندم دیم رخ داد که تولید آن به نصف رسید، در حالی که گندم آبی کاهش کمتری داشت. نمودار ۱۰ رابطه‌ی تغییر بارش و تغییر عملکرد را در سطح استان نشان می‌دهد. استان‌هایی که بارش بیشتری را از دست دادند، کاهش عملکرد بیشتری هم داشتند. برای مثال بارش کرمانشاهان در این سال ۵۱ درصد و عملکرد گندم آن ۵۸ درصد کاهش یافت. در مجموع، حدود دو سوم کاهش تولید سال ۱۳۵۳ مربوط به هشت استانی است که بارش آن‌ها بیش از ۱۵ درصد کم شد.
نمودار ۱۰- تغییر بارش و تغییر عملکرد گندم از ۱۳۵۲ به ۱۳۵۳ (اندازه‌ی دایره‌ها متناسب با تولید ۱۳۵۲ است)
منبع: پنل استانی نویسندگان. بوشهر به دلیل پایه‌ی بسیار کوچک تولید نمایش داده نشده است.
۴. سپاه دانش و آموزش
۴-۱. گسترش سپاه دانش
سپاه دانش راه‌حلی برای یک محدودیت جدی بود. دانشسراهای کشور نمی‌توانستند در مدت کوتاه برای هزاران روستا معلم تربیت کنند و دولت به جای انتظار برای افزایش ظرفیت دانشسراها، از جوانان دیپلمه‌ای استفاده کرد که دوره‌ی خدمت خود را به عنوان معلم در روستا می‌گذراندند. در این طرح سرعت و پوشش جغرافیایی در اولویت قرار گرفت و نتیجه‌ی آن در آمار به خوبی دیده می‌شود.
از سال تحصیلی ۴۸-۱۳۴۷ تا ۵۵-۱۳۵۴، سهم دبستان‌های سپاه دانش از کل دبستان‌های کشور از ۳۲٫۶ درصد به ۶۶٫۹ درصد رسید. به این ترتیب در اواسط دهه‌ی ۱۳۵۰ از هر سه دبستان کشور دو دبستان توسط سپاهیان دانش اداره می‌شد. تعداد سپاهیان اعزامی نیز در همین دوره از ۸٬۸۷۳ به ۲۲٬۲۸۷ نفر افزایش یافت (نمودار ۱۱). بیشترین گسترش در آذربایجان شرقی، گیلان، کردستان و بوشهر بود که سهم مدارس سپاه دانش در هر کدام بیش از ۵۰ واحد درصد افزایش یافت. این تفاوت میان استان‌ها امکان بررسی آماری پیامدهای برنامه را فراهم می‌کند.
نمودار ۱۱- گسترش سپاه دانش: افزایش سهم دبستان‌های سپاه دانش در استان‌ها (واحد درصد) و شاخص‌های کشوری
منبع: سالنامه‌ی آموزش کشور و پنل استانی نویسندگان
۴-۲. بودجه‌ی آموزش و پرورش
گسترش سپاه دانش با افزایش بودجه‌ی آموزش همراه بود. اعتبارات جاری آموزش و پرورش دولتی از ۱۹٫۷ میلیارد ریال در سال ۱۳۴۹ به ۹۹٫۲ میلیارد ریال در سال ۱۳۵۴ رسید (نمودار ۱۲). اعتبار آموزش ابتدایی در این دوره سه برابر شد، اما بیشترین رشد مربوط به بخش‌هایی بود که به کیفیت و تداوم آموزش مربوط می‌شوند: اعتبار تربیت معلم و مربی ۱۱٫۵ برابر و اعتبار آموزش فنی و حرفه‌ای ۹٫۴ برابر شد. سه ردیف جدید نیز در این سال‌ها به بودجه اضافه شد که شامل دوره‌ی راهنمایی تحصیلی با ۱۱٫۸ میلیارد ریال در سال ۱۳۵۴، آموزش بزرگسالان و آموزش کودکستانی بود.
نمودار ۱۲- اعتبارات جاری آموزش و پرورش دولتی به تفکیک برنامه (میلیارد ریال، قیمت جاری)
منبع: قوانین بودجه‌ی سال‌های ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۵. ارقام ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ برآوردی هستند.
۴-۳. پیوستگی دبستان و دبیرستان
یکی از نگرانی‌ها درباره‌ی برنامه‌های گسترش سریع آموزش ابتدایی، ایجاد گلوگاه در مقطع بعدی است. اگر ظرفیت دبیرستان متناسب با افزایش فارغ‌التحصیلان دبستان رشد نکند، بخشی از دانش‌آموزان از ادامه‌ی تحصیل باز می‌مانند. داده‌های ایران چنین گلوگاهی را نشان نمی‌دهد. تعداد دانش‌آموزان دبیرستان‌های عمومی از ۷۸۱ هزار نفر در سال تحصیلی ۴۸-۱۳۴۷ به ۱ میلیون و ۱۴۱ هزار نفر در سال تحصیلی ۵۱-۱۳۵۰ رسید که رشدی ۴۶ درصدی در سه سال است (نمودار ۱۳). کاهش این رقم پس از ۱۳۵۱ هم‌زمان با راه‌اندازی دوره‌ی راهنمایی تحصیلی است که ردیف بودجه‌ی آن نیز از همین سال آغاز می‌شود. با این تغییر، پایه‌های اول دوره‌ی متوسطه به دوره‌ی راهنمایی منتقل شدند و آمار دبیرستان پس از آن با سال‌های قبل قابل مقایسه‌ی مستقیم نیست.
نمودار ۱۳- تعداد دانش‌آموزان دبیرستان‌های عمومی (هزار نفر)
منبع: وزارت آموزش و پرورش، سالنامه‌ی آماری ۱۳۵۵
برای بررسی دقیق‌تر، رشد ثبت‌نام دبیرستان در هر استان را بر رشد ثبت‌نام دبستان همان استان در سال قبل رگرس کرده‌ایم. ضریب این متغیر در هر دو تصریح مدل، با و بدون اثر ثابت استان، مثبت و در سطح یک درصد معنادار است و مقدار آن بین ۱٫۷ و ۲٫۴ قرار دارد (نمودار ۱۴). به این معنا که یک واحد درصد رشد بیشتر در ثبت‌نام دبستان یک استان، با ۱٫۷ تا ۲٫۴ واحد درصد رشد بیشتر در ثبت‌نام دبیرستان همان استان در سال بعد همراه بوده است. این ضریب را باید نشانه‌ای از هم‌حرکتی سرمایه‌گذاری آموزشی در سطح استان دانست. استان‌هایی که در یک سال اولویت آموزشی بیشتری داشتند، در هر دو مقطع رشد کرده‌اند و دبستان و دبیرستان در رقابت با یکدیگر بر سر منابع نبوده‌اند.
۴-۴. گسترش کمی و کیفیت آموزش
نگرانی دیگر به کیفیت آموزش مربوط است. بر اساس نظریه‌ی کمیت و کیفیت (بکر و لوییس، ۱۹۷۳)، گسترش سریع پوشش آموزشی با منابع محدود می‌تواند به کاهش کیفیت آموزش برای هر دانش‌آموز منجر شود. اگر چنین رابطه‌ای وجود داشت، باید استان‌هایی که سپاه دانش در آن‌ها سریع‌تر گسترش یافت، نسبت معلم به دانش‌آموز پایین‌تری می‌داشتند. نتایج برآورد چنین رابطه‌ای را نشان نمی‌دهد و ضریب سرعت گسترش در هیچ‌یک از دو تصریح مدل معنادار نیست (نمودار ۱۴).
نمودار ۱۴- ضرایب برآوردشده با فاصله‌ی اطمینان ۹۵ درصد (خطای استاندارد خوشه‌ای در سطح استان)
منبع: برآوردهای نویسندگان بر اساس پنل ۲۳ استان، سال‌های تحصیلی ۴۸-۱۳۴۷ تا ۵۵-۱۳۵۴
میانگین نسبت معلم به دانش‌آموز در دبستان‌های سپاه دانش ۳۸٫۷ معلم به ازای هر هزار دانش‌آموز بود، یعنی تقریبا یک معلم برای هر ۲۶ دانش‌آموز، که با استانداردهای آموزشی آن دوره سازگار است. به نظر می‌رسد برنامه‌ریزان تعداد سپاهیان اعزامی به هر استان را متناسب با رشد دانش‌آموزان آن تنظیم کرده بودند. این یافته با شواهد بین‌المللی نیز هم‌خوان است. دوفلو (۲۰۰۱) در بررسی برنامه‌ی گسترده‌ی مدرسه‌سازی در اندونزی نشان داد که ساخت یک مدرسه‌ی ابتدایی به ازای هر هزار کودک با ۰٫۱۲ تا ۰٫۱۹ سال تحصیل بیشتر و ۱٫۵ تا ۲٫۷ درصد دستمزد بالاتر در بزرگسالی همراه بوده است. بنابراین گسترش سریع آموزش، در صورت هماهنگی نهادی، لزوما به کاهش کیفیت منجر نمی‌شود و تجربه‌ی سپاه دانش نمونه‌ای از این هماهنگی است.
۵. پیوند دو برنامه
با کنار هم قرار دادن شاخص‌های دو برنامه، تصویر یکپارچه‌ای به دست می‌آید (نمودار ۱۵). همه‌ی دوازده شاخصی که در این مقاله بررسی شد، در یک جهت حرکت کرده‌اند: در کشاورزی اعتبارات، کود و تراکتور و در آموزش بودجه، تعداد سپاهیان، سهم مدارس سپاه دانش و تعداد دانش‌آموزان. اصلاحات ارضی به کشاورز انگیزه و وثیقه داد و از این طریق اعتبارات و نهاده‌های مدرن به روستا رسید. سپاه دانش نیز در همان روستاها نسلی را باسواد کرد که می‌توانست دستور مصرف کود را بخواند، حساب وام تعاونی را نگه دارد و با ماشین‌آلات جدید کار کند.
نمودار ۱۵- ضریب رشد شاخص‌های کشاورزی و آموزشی میان نخستین و آخرین سال در دسترس (ارقام ریالی به قیمت جاری)
منبع: سالنامه‌ی آماری کشور ۱۳۵۵، قوانین بودجه‌ی ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۵ و محاسبات نویسندگان
توزیع جغرافیایی این دو برنامه نیز مشابه بوده است. اعتبارات تعاونی‌ها بیشترین رشد را در استان ساحلی، کرمان و سیستان و بلوچستان داشت، تراکتور برای نخستین بار به گیلان، سیستان و لرستان رسید و سپاه دانش بیشترین گسترش را در آذربایجان شرقی، گیلان، کردستان و بوشهر داشت. هر دو برنامه علاوه بر مرکز، مناطق کم‌برخوردار را نیز پوشش دادند. بزلی و برگس (۲۰۰۰) در مطالعه‌ی هند نیز نشان دادند که اصلاحات ارضی در مناطقی که با ظرفیت نهادی همراه بود، بیشترین اثر را بر کاهش فقر روستایی داشت. در ایران دهه‌ی ۱۳۴۰ نیز سپاه دانش و تعاونی‌های روستایی چنین ظرفیتی را فراهم کردند.
جمع‌بندی
در این مقاله پیامدهای دو اصل از انقلاب سفید با استفاده از داده‌های آماری همان دوره بررسی شد. در حوزه‌ی کشاورزی، پس از انتقال مالکیت زمین به نزدیک به دو میلیون کشاورز، اعتبارات روستایی چند برابر شد، تراکتور و کود شیمیایی به دورترین استان‌ها رسید و استان‌هایی که زودتر اصلاحات را تجربه کردند، عملکرد گندم بالاتری داشتند. در حوزه‌ی آموزش، سپاه دانش اداره‌ی دو سوم دبستان‌های کشور را بر عهده گرفت، بدون آنکه نسبت معلم به دانش‌آموز در استان‌هایی که سریع‌تر گسترش یافتند کاهش یابد، و رشد دبستان با رشد دبیرستان همراه بود.
این نتایج با روایت غالب در ادبیات که اصلاحات ارضی و انقلاب سفید را برنامه‌ای مضر توصیف می‌کند، هم‌خوانی ندارد. شهود این تفاوت را می‌توان در سازوکارهایی جست که در بخش مبانی نظری مطرح شد. وقتی کشاورز مالک زمین می‌شود، تمام عایدی تلاش او به خودش می‌رسد و انگیزه‌ی او برای کار و سرمایه‌گذاری بیشتر می‌شود. سند مالکیت به او امکان می‌دهد زمین را وثیقه بگذارد و وام بگیرد و با این وام تراکتور و کود بخرد. هم‌زمان، سپاهی دانش در همان روستا به فرزند او خواندن و نوشتن می‌آموزد و نسلی شکل می‌گیرد که توان استفاده از این نهاده‌های جدید را دارد. داده‌ها دقیقا همین زنجیره را نشان می‌دهند: افزایش اعتبارات، گسترش نهاده‌های مدرن، عملکرد بالاتر در استان‌هایی که زودتر اصلاح شدند و گسترش آموزش بدون افت کیفیت. ممکن است اجرای این برنامه‌ها کاستی‌هایی داشته یا پیامدهای سیاسی آن‌ها محل بحث باشد، اما این موضوع نباید باعث نادیده گرفتن آثار اقتصادی قابل اندازه‌گیری آن‌ها شود. بخشی از قضاوت منفی رایج احتمالا از این ناشی می‌شود که ارزیابی این برنامه‌ها بیشتر در چارچوب تحولات سیاسی بعدی انجام شده است تا بر اساس شاخص‌های عینی همان دوره.
نتیجه‌ی اصلی. ارائه‌ی تحلیل‌های کیفی بدون اتکا به داده درباره‌ی رویدادهای تاریخی روش صحیحی نیست و قضاوت درباره‌ی این رویدادها باید بر مبنای داده انجام شود. دست‌کم داده‌های موجود، اصلاحات ارضی و سپاه دانش را در نگاه اولیه برنامه‌هایی با پیامدهای مثبت نشان می‌دهند. سیاست‌گذار نیز، چه در ارزیابی تجربه‌های گذشته و چه در طراحی برنامه‌های امروز توسعه‌ی روستایی، باید مبتنی بر داده تصمیم بگیرد.
منابع
حاجی‌یوسفی، امیرمحمد (۱۳۸۰). اصلاحات ارضی در ایران: زمینه‌ها، سیاست‌ها و پیامدها. در: مقصودی، مجتبی (گردآورنده)، تحولات سیاسی و اجتماعی ایران ۱۳۲۰ تا ۱۳۵۷. تهران: نشر روزنه.
سازمان برنامه و بودجه، مرکز آمار ایران. سالنامه‌ی آماری کشور ۱۳۵۵. تهران.
قوانین بودجه‌ی کل کشور، سال‌های ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۵. مجلس شورای ملی.
مرکز آمار ایران. نتایج آمارگیری‌های کشاورزی ۱۳۵۰، ۱۳۵۱ و ۱۳۵۳ و سرشماری کشاورزی ۱۳۵۲. تهران.
وزارت آموزش و پرورش. سالنامه‌های آماری آموزش و پرورش، سال‌های تحصیلی ۴۸-۱۳۴۷ تا ۵۵-۱۳۵۴. تهران.
Banerjee, A. V. (1999). Land reforms: Prospects and strategies. MIT Department of Economics Working Paper.
Banerjee, A. V., Gertler, P. J., & Ghatak, M. (2002). Empowerment and efficiency: Tenancy reform in West Bengal. Journal of Political Economy, 110(2), 239–280.
Becker, G. S., & Lewis, H. G. (1973). On the interaction between the quantity and quality of children. Journal of Political Economy, 81(2), S279–S288.
Besley, T., & Burgess, R. (2000). Land reform, poverty reduction, and growth: Evidence from India. Quarterly Journal of Economics, 115(2), 389–430.
Cameron, A. C., & Miller, D. L. (2015). A practitioner’s guide to cluster-robust inference. Journal of Human Resources, 50(2), 317–372.
Dreze, J., & Sen, A. (1995). Hunger and Public Action. Oxford University Press.
Duflo, E. (2001). Schooling and labor market consequences of school construction in Indonesia: Evidence from an unusual policy experiment. American Economic Review, 91(4), 795–813.
Hooglund, E. J. (1982). Land and Revolution in Iran, 1960–1980. University of Texas Press.
Jeon, Y.-D., & Kim, Y.-Y. (2000). Land reform, income redistribution, and agricultural production in Korea. Economic Development and Cultural Change, 48(2), 253–268.
Katouzian, H. (1981). The Political Economy of Modern Iran: Despotism and Pseudo-Modernism, 1926–1979. London: Macmillan.
Keddie, N. R. (1968). The Iranian village before and after land reform. Journal of Contemporary History, 3(3), 69–91.
Koo, A. Y. C. (1966). Economic consequences of land reform in Taiwan. Asian Survey, 6(3), 150–157.
Lambton, A. K. S. (1953). Landlord and Peasant in Persia. Oxford University Press.
Lambton, A. K. S. (1969). Land reform and rural co-operative societies in Persia (Part I). Journal of the Royal Central Asian Society, 56(2), 142–155.
Lin, J. Y. (1992). Rural reforms and agricultural growth in China. American Economic Review, 82(1), 34–51.
Majd, M. G. (1987). Land reform policies in Iran. American Journal of Agricultural Economics, 69(4), 843–848.
پیوست: داده‌ها و روش
منابع داده. داده‌های کشاورزی از سالنامه‌ی آماری کشور ۱۳۵۵، نتایج آمارگیری‌های کشاورزی ۱۳۵۰، ۱۳۵۱ و ۱۳۵۳ و سرشماری کشاورزی ۱۳۵۲ مرکز آمار ایران، آمار بانک تعاون کشاورزی، سازمان مرکزی تعاون روستایی، بنگاه توسعه‌ی ماشین‌های کشاورزی و وزارت کشاورزی و منابع طبیعی گردآوری شده است. داده‌های آموزشی از سالنامه‌های آماری وزارت آموزش و پرورش و قوانین بودجه‌ی سال‌های ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۵ استخراج شده‌اند. داده‌های بارش مربوط به ایستگاه‌های هواشناسی مراکز استان‌ها است.
ساخت پنل. تمامی جدول‌ها به صورت دستی وارد، بازبینی و یکسان‌سازی شدند. نام استان‌ها در جدول‌های مختلف یکسان شد، برچسب سال‌های تحصیلی به یک قالب درآمد و تفاوت واحد جدول‌های تعداد (واحد) و دانش‌آموزان (هزار نفر) اصلاح شد. چند خطای ثبت نیز شناسایی و تصحیح شد. برای مثال، فروش تراکتور استان مرکزی در سال ۱۳۵۱ در سند اصلی ۱۱٬۳۲۵ دستگاه ثبت شده بود که با کسر مجموع سایر استان‌ها از کل کشور به ۱٬۳۲۵ تصحیح شد. پنل کشاورزی شامل ۹۲ مشاهده‌ی استان و سال (۲۳ استان در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۳) و پنل آموزشی شامل ۲۳ استان در هشت سال تحصیلی است.
روش برآورد. عملکرد گندم از تقسیم تولید بر سطح زیر کشت محاسبه شد و میانگین گروه‌ها بر اساس سطح زیر کشت وزن‌دهی شد. مدل‌های آموزشی با روش حداقل مربعات معمولی، با و بدون اثر ثابت استان و با روند خطی زمان برآورد شدند و خطای استاندارد در سطح استان خوشه‌بندی شد (کامرون و میلر، ۲۰۱۵). در مدل مربوط به پیوستگی مقاطع، نرخ رشد ثبت‌نام دبیرستان بر نرخ رشد ثبت‌نام دبستان با یک سال وقفه رگرس شد.
محدودیت‌ها. داده‌های استانی عملکرد گندم پیش از سال ۱۳۵۰ منتشر نشده است و بنابراین مقایسه‌ی مستقیم دوره‌ی پیش و پس از اصلاحات در سطح استان امکان‌پذیر نیست. مقایسه‌ی استان‌هایی که زودتر و دیرتر اصلاح شدند ماهیت توصیفی دارد و بخشی از تفاوت آن‌ها ممکن است ناشی از ویژگی‌های جغرافیایی باشد. ضرایب مدل‌های آموزشی نیز هم‌حرکتی متغیرها را نشان می‌دهند و با توجه به تعداد محدود خوشه‌ها باید با احتیاط تفسیر شوند. داده‌های پاک‌سازی‌شده‌ی این مقاله در اختیار پژوهشگران قرار می‌گیرد.