
مقدمه
سالها تصور عمومی بر این بود که در سیاست، تشکیلات و سازمانها یکی از مهمترین منابع قدرت هستند. عضویت در احزاب، حضور در ساختارهای سیاسی و برخورداری از روابط سازمانیافته میتوانسته جایگاه افراد را در میدان سیاست تعیین کند. اما امروزه و با تحولات فناورانه، شبکههای اجتماعی، این مناسبات را دگرگون کردهاند. اکنون این پرسش مطرح است که در عصر شبکههای اجتماعی، برای اثرگذاری سیاسی هنوز باید عضو یک تشکیلات بود؟
بهصورت تاریخی، تشکلها، احزاب و سازمانهای سیاسی نقش ویژهای در بسیج رأی، ایجاد سازماندهی برای جنبشهای اعتراضی و شکلدادن به افکار عمومی ایفا میکردند. رهبران و فعالان این سازمانها نیز از طریق بیانیهها، مواضع رسمی و رسانههای نزدیک به خود، به بحثهای عمومی جهت میدادند، در مواقع لزوم افکار عمومی را تهییج میکردند و از این قدرتشان به نفع حمایت از یک نامزد انتخاباتی یا فراخوان در یک جنبش اعتراضی استفاده میکردند. اما امروزه با ظهور و فراگیری شبکههای اجتماعی این مناسبات دستخوش تغییر شده است.
امروزه شبکههای اجتماعی فقط بازتاب دهندهی جامعه نیستند، بلکه بر روابط اجتماعی و مناسبات سیاسی نیز اثرگذار میگذارند. اگر بخواهیم از منظر سیاسی نقش شبکههای اجتماعی را بررسی کنیم، باید ببینیم که این شبکهها چگونه خلق قدرت میکنند، چگونه بر روابط قدرت اثر میگذارند و چهکسانی در این محیط قدرتمندتر هستند. این همان نقطهای است که مانوئل کاستلز، جامعهشناس اسپانیایی در مورد آن مفهومپردازی کرده است.
در نگاه کاستلز، در جامعه شبکهای، قدرت فقط در اختیار کسانی نیست که تریبونهای رسمی، رسانهها یا تشکیلات سیاسی را در اختیار دارند. گاهی یک کاربر عادی، بدون عضویت در هیچ حزب و سازمانی، میتواند به یکی از نقاط مهم گردش اطلاعات و شکلگیری بحثهای سیاسی تبدیل شود. او برای توضیح چنین مناسباتی از مفهوم «قدرت شبکهای» استفاده میکند؛ قدرتی که از موقعیت یک کنشگر در شبکه و توانایی او برای اثرگذاری بر سایر بازیگران ناشی میشود. برای مثال روزنامهنگاری که به دلیل روابطی که درون شبکه دارد بر جریان و شکلگیری یک بحث اثر بگذارد، از قدرت شبکهای بیشتری برخوردار است.
بنابراین شبکههای اجتماعی، و به طور مشخص توئیتر، با خلق انواع جدیدی از قدرت، مانند قدرت شبکهای، قواعد پیشین قدرت را برهم میزنند. در این پلتفرمها، ممکن است بازیگران جدیدی ظهور پیدا کنند که عضو هیچ حزب و تشکیلاتی نیستند اما به دلیل جایگاهی که در شبکه دارند، بر شکلدهی بر افکار عمومی مؤثر باشند و بتوانند کاربران را تهییجکنند و بدین ترتیب بتوانند یکی از مهمترین کارویژههای سازمانهای سیاسی را برآورده کنند.
شناسایی کسانی که در توئیتر بیشتر از قدرت شبکهای برخوردارند صرفا از طریق بررسی کاربرانی که بیشترین فالوئر را دارند ممکن نیست؛ بلکه نیازمند شناسایی کسانی است که جایگاه ویژهای در شبکه دارند و بر مباحث سیاسی در توئیتر اثر میگذارند. یعنی در موضوعات سیاسی ریتوئیت یا لایک بیشتری دارند و همزمان توسط کاربران مؤثر درون شبکه نیز بازنشر میشوند.
کدام کاربران در توئیتر قدرتمندتر هستند؟
برای شناسایی کاربران مؤثر و صاحب قدرت درون توئیتر، نقش آنها در شبکه و امکان اثربخشی بر مباحث سیاسی اهمیت دارد؛ امری که از طریق بررسی روابط بازنشر میان کاربران مشخص میشود. بر اساس این روش، اهمیت یک کاربر فقط به تعداد کسانی که او را بازنشر میکنند بستگی ندارد؛ بلکه مهم است چه کسانی به بازنشر مطالب او میپردازند. به همین دلیل، در این گزارش جایگاه هر کاربر در شبکه بازنشرها با شاخص «پیجرنک» سنجیده میشود؛ شاخصی که اهمیت یک کاربر را نه فقط بر اساس تعداد بازنشرها، بلکه با توجه به جایگاه کاربرانی میسنجد که مطالب او را بازنشر میکنند.
فهم مفهوم پیجرنک در این گزارش اهمیت ویژهای دارد. پیجرنک به ما میگوید اعتبار و اهمیت یک کاربر در شبکه، فقط به تعداد توجهکنندگان به او وابسته نیست؛ بلکه به اهمیت و جایگاه کسانی هم بستگی دارد که به او توجه میکنند. کاربرانی که پیجرنک بالاتری در شبکه دارند، نه تنها بطور میانگین بیشتر بازنشر میشوند، بلکه مورد توجه کاربران پرنفوذ و مؤثر نیز قرار دارند.
برای شناسایی این کاربران ، روابط بازنشر کاربران در ۱۰ موضوع سیاسی مهم سال ۱۴۰۳ بررسی شد. این موضوعات عبارتند از:
۱) ترور اسماعیل هنیه؛ ۲) ریزش معدن طبس؛ ۳) حضور پزشکیان در سازمان ملل؛ ۴) ترور سید حسن نصرالله؛ ۵) عملیات وعده صادق ۲؛ ۶) مجوز رجیستری آیفون؛ ۷) برهنه شدن دختر دانشگاه علوم تحقیقات؛ ۸) بحث در باب ابلاغ لایحه حجاب؛ ۹) رفع فیلتر واتساپ و گوگل پلی و در نهایت، ۱۰) گرانی دلار.
پس از مطالعه شبکه روابط بازنشرها در این موضوعات، در مجموع، ۳۲ هزار و ۷۴۰ کاربر در این موضوعات شناسایی شدند که یا توئیتی زده بودند و یا توئیتی را بازنشر کرده بودند. از میان آنها، کاربرانی انتخاب شدند که دستکم در سه شبکه موضوعی از ۱۰ شبکه مورد بررسی حضور داشتند.
از آنجا که اندازه و ساختار شبکههای موضوعی یکسان نبود، امتیازهای پیجرنک در هر شبکه به رتبههای نسبی تبدیل شدند تا امکان مقایسه فراهم شود. سپس برای هر کاربر، میانه رتبه نرمالشده او در شبکههایی که در آنها حضور داشت محاسبه شد. در نهایت کاربرانی انتخاب شدند که میانهی رتبهشان در حداقل دو سوم موضوعاتی که در آن حضور داشتند، در میان ۱۰ درصد برتر بود.
در نتیجه یک کاربر در صورتی به عنوان کاربر مؤثر طبقهبندی میشد که این شرایط را داشته باشد:
- در حداقل ۳ موضوع از ۱۰ موضوع مورد بررسی حضور داشته باشد.
- حداقل در دوم سوم شبکههایی که کاربر در آنها حضور داشت، میانهی رتبه نرمالشده او در بین ۱۰% برتر کاربران قرار داشته باشد تا تأثیر مقادیر خیلی زیاد یا خیلی کم حذف شود.
با این روش، کاربرانی شناسایی شدند که در چندین شبکه موقعیت ساختاری برجستهای دارند، نه کاربرانی که برجستگی آنها صرفا ناشی از پیجرنک فوقالعاده بالا در یک موضوع است.
با این معیارها، ۲۳۷۱ کاربر از مجموع ۳۲ هزار و ۷۴۰ کاربر شناسایی شدند. سپس برای تفکیک سطوح مختلف برجستگی در میان همین کاربران، از خوشهبندی K-means استفاده شد و پنج خوشه بر اساس میانگین پیجرنک به دست آمد که تفکیک لگاریتمی آنها در نموداز زیر آمده است:

پس از تفکیک کاربران، در خوشه بسیار برجسته، ۱۶۰ کاربر قرار گرفتند که نسبت به سایر کاربران اثرگذاری ویژهای در شبکه دارند. از این تعداد، ۳۰ کاربر که متعلق به رسانهها بودند یا در زمان بررسی مسدود شده بودند، از نمونه کنار گذاشته شدند. در ادامه، این ۱۳۰ کاربر، بهعنوان مؤثرترین کاربران درون شبکه مورد بررسی قرار گرفتند. اما پرسش مهم در مورد این اکانتها این است که چه چیزی این جایگاه ویژه را برای این کاربران ایجاد کرده است؟ وابستگی حزبی و فعالیت تشکیلاتی یا توانایی شکلدادن به شبکهای از ارتباطات و بازنشرها در توئیتر؟
آیا عضویت در تشکیلات یا سازمان سیاسی به نفوذ شبکهای تبدیل میشود؟
بررسی نوع فعالیت سیاسی و تشکیلاتی این ۱۳۰ کاربر، تصویری قابلتوجه به دست میدهد که توزیع آن در نمودار زیر آمده است.

در این نمودار، هر نقطه نشاندهنده یک کاربر است و جابجایی عمودی نقاط صرفا برای آن است که تا حد امکان از همپوشانی جلوگیری شود. بر اساس نمودار فوق، کاربران با بیشترین میانگین پیجرنک، یا به تعبیر دیگر کاربران مؤثر در ساختار شبکه توئیتر را میتوان به چهار دسته تقسیم کرد:
- کاربرانی که در احزاب رسمی در داخل کشور فعالیت میکنند: این دسته شامل کاربرانی است که در احزاب رسمی داخل کشور فعالیت آشکار و علنی میکنند که تنها شامل ۴ کاربر است (۳ درصد کاربران).
- کاربرانی که یا ناشناس هستند یا فعالیت روشن تشکیلاتی ندارند: این دسته شامل کاربرانی است که یا هویت جعلی دارند و مشخص نیست چه کسی آن اکانت را اداره میکند، یا خارج از فضای توئیتر شناخته شده نیستند و یا اگر شناخته شده باشند، کسی از فعالیت جمعی و تشکیلاتی آنها اطلاعی ندارد و احتمالا اساسا کنشگری جمعی و تشکیلاتی ندارند. این گروه شامل ۸۹ کاربر است (۶۸.۴% کاربران).
- کاربرانی که در داخل ایران فعالیت تشکیلاتی و جمعی دارند اما نه در قالب احزاب رسمی: این دسته شامل کاربرانی است که کنشگری جمعی و تشکیلاتی دارند اما عضو احزاب رسمی نیستند و در قالب گروههای غیر رسمی، کنشگری تشکیلاتی دارند. این گروه شامل ۱۹ کاربر است (۱۴.۶% کاربران).
- کاربرانی که در خارج از ایران فعالیت تشکیلاتی و جمعی دارند: این دسته شامل کاربرانی است که در قالب گروههای سلطنتطلب، مجاهدین خلق و … فعالیت تشکیلاتی و جمعی در خارج از کشور دارند. این گروه شامل ۱۸ کاربر است (۱۳.۸% کاربران).
این دادهها بهخوبی نشان میدهند که در میان برجستهترین کاربران سیاسی توییتر فارسی، تعداد کسانی که بیرون از ساختارهای رسمی حزبی فعالیت میکنند، بهمراتب بیشتر از فعالان حزبی هستند. بنابراین اکنون کنشگران غیر حزبی میتوانند بر شکلگیری دستور کار سیاسی و افکار عمومی مؤثر باشند؛ حال آن که فعالان و کنشگران حزبی که روزگاری این جایگاه را برعهده داشتند، عملا این نقش را از دست دادهاند. این یافته نخستین نشانه از فاصله گرفتن قدرت شبکهای از ساختارهای سنتی سیاست است.
بر اساس این دادهها تأثیر شبکهای کنشگری جمعی اما غیر رسمی در داخل و خارج نیز تفاوت چندانی با یکدیگر ندارد. کاربران هر دو دسته تأثیر شبکهای کمتری از کاربرانی دارند که فاقد کنشگری علنی و آشکار تشکیلاتی هستد. اگر تنها نقطه زرد رنگ با بیشترین پیجرنک را، که متعلق به اکانت «رضا پهلوی» است، نادیده بگیریم، نه فقط از منظر فراوانی که از منظر میانگین پیجرنک نیز، رتبههای برتر متعلق به کاربرانی است که فعالیت آشکار تشکیلاتی و حزبی ندارند.
مقایسه میانگین و میانه پیجرنک گروهها نکته دیگری را آشکار میکند. میانگین پیجرنک کاربران دارای فعالیت رسمی حزبی در داخل کشور از سایر گروهها بالاتر است؛ اما وقتی به میانه نگاه میکنیم، همین گروه پایینترین مقدار را دارد. این تفاوت مهمی است؛ میانگین میتواند تحت تأثیر چند مقدار بسیار بالا قرار بگیرد، اما میانه تصویر بهتری از وضعیت کاربر در هر گروه ارائه میکند.

بر این اساس، کاربرانی که فعالیت رسمی حزبی در داخل کشور دارند، در قیاس با سایر گروهها از اثرگذاری کمتری برخوردار هستند. این دادهها نشان میدهد که احزاب سیاسی و اعضای آنها نفوذ شبکهای نداشته و اتفاقا کاربرانی در شبکه از نفوذ بیشتری برخوردارند که یا ناشناس هستند و یا فعالیت رسمی و تشکیلاتی آشکار ندارند و بازیکن آزاد تلقی میشوند.
آیا بازیکنان آزاد واقعا مستقل هستند؟
البته یک ملاحظه مهم را نباید نادیده گرفت؛ بسیاری از این کنشگران برجسته در ساختار شبکه، به جریانهای سیاسی مشخصی گرایش دارند؛ از جمله جریان انقلابی ـ اصولگرا در داخل کشور و جریان سلطنتطلب در خارج از کشور. بر اساس دستهبندی کیفی انجامشده در این مطالعه، حدود ۶۰ درصد کاربران شناساییشده به یکی از این دو جریان گرایش دارند. از این منظر، شاید کسی بگوید که اتفاقا همچنان وابستگی تشکیلاتی در شکلدهی به افکار عمومی نقش ایفا میکند و این کاربران نیز بهنحوی کنشگری جمعی دارند.
اما تعلق تشکیلاتی به یک جریان سیاسی معادل فعالیت تشکیلاتی نیست و این تمایز مهم را باید در نظر گرفت؛ ممکن است کاربری به یک جریان سیاسی نزدیک باشد، اما عضو سازمان یا حزب مشخصی نباشد و در چارچوب یک تشکیلات رسمی فعالیت نکند. از سوی دیگر، ناشناسبودن برخی کاربران امکان شناسایی دقیق روابط سازمانی آنها را محدود میکند. بنابراین، این دادهها امکان داوری قطعی درباره استقلال سازمانی همه کاربران را فراهم نمیکنند. ضمن این که این امر به استدلال مرکزی این گزارش آسیب نمیزند. آنچه موضوع بحث در این مطالعه است جایگاه تشکیلاتهای سیاسی و فعالیت تشکیلاتی، خصوصا فعالیت رسمی و آشکار در شکلدادن به افکار عمومی است.
آیا قدرت سیاسی از تشکیلات به شبکه منتقل شده است؟
این دادهها بهروشنی نشان میدهند که زمانه تغییر کرده و تشکیلات و سازمانهای رسمی سیاسی، دیگر در شکلدهی به افکار عمومی نقش ویژهای ندارند. در جامعه شبکهای، ممکن است قدرت سیاسی همچنان در اختیار جریانهای سیاسی باشد، اما دیگر لزوما در اختیار تشکیلات و سازمانهای رسمی آنها نیست. بهدلیل تحول معنای قدرت و ظهور انواع جدیدی از آن مانند قدرت شبکهای، شاید بتوان گفت در چنین جامعه، آنچه اهمیت بیشتری پیدا میکند جایگاهی است که کنشگران در شبکه به دست میآورند.
بنابراین ایجاد دستور کار سیاسیو سازماندهی افکار عمومی در جامعه شبکهای، دیگر منحصر به مجاری رسمی و احزاب نیست و شبکههای اجتماعی نقش بسیار ویژهتری در این امر ایفا میکنند. در این میان توئیتر، بهعنوان پلتفرمی که کارکرد سیاسی در ایران پیدا کرده، نقش برجستهتری بر عهده دارد و کاربرانی که جایگاه شبکهای ویژهای در این پلتفرم دارند، همان کسانی هستند که میتوانند در شکلدهی به افکار عمومی مؤثر باشند. البته این سخن به این معنا نیست که این تشکلها بدون کارکرد سیاسی هستند اما در جامعه شبکهای، نقش محوری و سنتی خود را از دست دادهاند. اینجا، جایی است که رسانهها، انسان-رسانهها و بازیکنان آزاد جایگزین تشکیلاتها شده و بهجای آنها بر افکار عمومی اثر میگذارند و به بازیگران مهم میدان سیاست تبدیل شدهاند.