از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (۲۵۹۹۶)

آثار شرکت‌کنندگان جایزه دقیقه ۱۴۰۴

روایت داده‌محور از یک «ما»ی موقت

هربار دست‌هایی در خیابان بلند می‌شود تا پرچمی را بالا ببرد، شالی را تکان دهد، عکسی یا پیراهنی را بلند کند و شعاری دهد، سوالی در ذهن شکل می‌گیرد: این جمعیت از چه نیروهایی ساخته شده است؟ در دی ماه ۱۴۰۴ فاصله‌ای بین لحظه خیابان و پس از خیابان شکل گرفت که اجازه مشاهده نیروها و طیف‌های حاضر در میدان را با همه پیچیدگی‌هایشان سلب کرد. نزاع بر سر نمایندگی خیابان‌ نه فقط به تنش در شبکه‌های اجتماعی بلکه به فاصله در خانواده‌ها و حتی برخورد فیزیکی در تجمع‌های خارج از کشور ختم شد.

با وجود تلاش‌ها برای یک‌دست‌سازی صداها، هنوز فرصت برای پرسیدن این سوال‌ها باقی است: آیا ما در دی ماه ۱۴۰۴ و روزهای بعد از آن با خیابانی واحد روبرو بودیم؟ یا تکثری از نیروها با انرژی‌های متفاوت در آن گسیل شده بود که تنوع آن نادیده گرفته می‌شود؟

در طول چند ماه گذشته پژوهشگران هر کدام با روش‌های متنوعی به این پرسش پارسخ داده‌اند و راویان از تجربه‌های متفاوت خود روایت کرده‌اند. توییتر شاید جعبه ابزار کوچکی برای باز کردن صندوقچه بزرگ اعتراضات دی ماه باشد. نه به این معنا که هر معترض در خیابان، یک کاربر توییتر هم بوده بلکه از آن رو که این پلتفرم امکان پنهان‌سازی هویت را فراهم می‌کند، در شرایط سخت امنیتی به کاربران مجال می‌دهد دیدگاه‌های سیاسی خود را با هزینه و هراس کمتری بیان کنند، می‌تواند تا حدی بازتاب‌دهنده فضای سیاسی موجود باشد.

برای پاسخ به این پرسش‌ها، سامانه هوشمند تحلیل داده «لایف‌وب» با گردآوری و رصد میلیون‌ها توییت و ترسیم دو گراف تحلیلی، این امکان را فراهم کرد تا بتوان آنچه در بستر شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) رخ داده دقیق‌تر تفسیر کرد. داده‌های به‌دست‌آمده می‌تواند چشم‌اندازی روشن‌تر از آرایش نیروها و صف‌بندی‌ها ارائه دهد؛ چشم‌اندازی که مبنای این تحلیل قرار گرفته است.

آرایش نیروها در فضای توییتر

بر پایه الگوی تعامل کاربران، می‌توان یک نقشه از آرایش نیروها در توییتر ترسیم کرد که بر اساس آن پنج جبهه برجسته در این فضا قابل تشخیص است: حامیان جمهوری اسلامی، سلطنت‌طلب‌ها، مجاهدین، جریان عرفان حلقه وابسته به محمدعلی طاهری و یک طیف پنجم که در این گراف‌ها با رنگ نارنجی مشخص شده است و فعلا نامی روی آنها نمی‌گذاریم.

این طیف‌ها چطور شکل گرفته‌اند؟ آنچه هر یک از این طیف‌ها را به صورت یک جبهه متمایز درمی‌آورد، سطح بالای تعامل درونی میان اعضای آن است. کاربران هر دسته (چه به شکل سازمان‌یافته و چه به صورت ارگانیک و خودجوش)، پیوندهای پرتکرار و شبکه‌ای نسبتاً منسجم با یکدیگر برقرار می‌کنند و همین تراکم ارتباطی، خوشه‌هایی کوچک یا بزرگ پدید می‌آورد که در نهایت به صورت جبهه‌های قابل تشخیص در فضای توییتر نمایان می‌شوند.

گراف ۱) بازه زمانی هفتم دی تا هجدهم دی ماه (آغاز اعتراضات از بازار موبایل تا قطع اینترنت)

گراف ۲) بازه زمانی دوازدهم تا بیست و چهارم بهمن ماه (بعد از اتصال کاربران ساکن ایران به اینترنت)

از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)

راهنمای گراف:

خوشه آبی رنگ: حامیان جمهوری اسلامی (طیف اصولگرا)

خوشه زرد: سلطنت‌طلب‌ها

خوشه قرمز: مجاهدین

خوشه نارنجی: جبهه بدون نام (روزمره‌نویسان قدیمی و نوسلطنت‌طلبان امروزی)

خوشه سبز: جریان عرفان حلقه(محمد علی طاهری)

انگشت‌تان را روی گراف حرکت دهید و بگذارید روی رنگ نارنجی؛ طیفی که ابهام حتی در نام‌گذاری آن‌ها هم پیداست. این جبهه دقیقاً چه کسانی را در بر می‌گیرد؟ حول چه ایده‌هایی گرد آمده‌اند؟ و نسبت خود را با دیگر طیف‌ها چگونه تعریف کرده‌اند؟

داده‌های «لایف‌وب» نشان می‌دهد این جبهه پنجم پیش‌تر همان کاربرانی بودند که بیشتر درباره تجربه‌های شخصی و زندگی روزمره می‌نوشتند؛ روایت‌هایی از زندگی در غربت، روزمرگی در ایران، کافه‌گردی، باشگاه رفتن و شوخی‌های معمول شبکه‌های اجتماعی و مشابه آن. اما بررسی توییت‌های آنها در این دو بازه زمانی نشان می‌دهد حالا در این بازه‌ها الگوی فعالیت‌شان دگرگون شده است. بررسی و تحلیل محتوای توییت‌ها حکایت از آن دارد که این کاربران اکنون موضع‌گیری‌های صریح‌تری در قبال مسائل سیاسی می‌گیرند و در گفت‌وگوهای مرتبط با منازعات مرتبط با خیابان مشارکت فعال‌تری دارند. به طوری که می‌توان گفت در دی‌ماه ۱۴۰۴ با نوعی «سیاسی‌شدن» بخشی از کاربران روبه‌رو شدیم که پیش‌تر در زمره حساب‌های غیرسیاسی قرار می‌گرفتند. این گروه از کاربران پیش از قطعی اینترنت و بعد از آن، حول مفاهیم و مضامین تقریبا مشابهی دور هم جمع می‌شدند و خوشه خود را تشکیل دادند که به نظر امروز دارای نفوذ و اهمیت زیادی شده است. این جستار متمرکز بر تحلیل محتوای این خوشه است.

لحظات کوتاهی از تبلور یک ما: درهم‌تنیدگی نیروهای مختلف

پیش از قطع اینترنت (در گراف اول) نزدیکی رنگ نارنجی (روزمره‌نویس‌های سابق) و زرد (که نماینده سلطنت‌طلب‌هاست) نشان می‌دهد رابطه‌ای سیال بین این دو طیف وجود داشته است. یعنی حدفاصل این دو جبهه مرز مشخصی وجود ندارد به همین دلیل ما شاهد کاربران و کنشگران سیاسی در این فضای سیاسی بودیم که نه کاملا در اردوگاه سلطنت‌طلبی می‌گنجیدند و نه از سلطنت‌طلبی کاملا دور بودند؛ هم در این می‌گنجند و هم در آن. ولی این تمام ماجرا نیست؛ تحلیل محتوای منتشر شده این طیف مورد نظر در همین بازه زمانی (پیش از قطع اینترنت)، نشان می‌دهد که مفاهیم غالب بین آنها از تنوع بیشتری برخوردار بوده؛ طوری که در بین آنها به وضوح هم مخالفان حکومت و هم مخالفان سلطنت هم قرار داشتند که در حال تعامل و ارتباط با همدیگر بودند و صداهای خود را بازتاب می‌دادند. این مخالفان حکومت، موافق سلطنت‌طلبان نیستند و حتی گاهی به آنها نقد دارند اما در لحظاتی در یک سمت و سو با آنها قرار می‌گیرند. آنها مانند یک گروه فامیلی با ترکیبی از اقوام سلطنت‌طلب میانه‌رو و مخالفان سلطنت و حکومت هستند که با هم به سفری کوتاه مدت می‌روند.

مرز بین این کاربران در این جبهه آنقدر پررنگ نبوده که آنها را از هم دور کند، به همین دلیل در توییتر توده متراکم کوچکی از خود در این نقشه(شماره ۱) ساخته‌اند. از آغاز اعتراضات بازار موبایل تا پیش از قطعی اینترنت، توازنی بین صدای هر دو گروه فکری در این طیف وجود داشته و یکی از آنها دیگری را خاموش نکرده است.

مضمون توییت‌هایشان پیش از قطع اینترنت نشان می‌دهد که بسیاری از آنها از امتداد زن، زندگی، آزادی در اعتراضات دی ماه حرف می‌زدند. بسیاری از آنها معتقد بودند که پهلوی راه گذار موقتی برای عبور از استبداد است. این کاربران به جای اینکه بپرسند «چه کسی ما را نمایندگی می‌کند؟» می‌پرسند: «چه کسی می‌تواند دوباره جمعیت بیشتری از ما را در خیابان کنار هم جمع کند؟»

با وجود اینکه رضا پهلوی در واپسین روز این بازه زمانی، هشتگ «زن، زندگی، آزادی» را از صفحه خود حذف کرد، رفتار این خوشه صرفاً دنباله‌رو باقی نمانده است. الگوی تعاملات نشان می‌دهد نوعی کنشگری منعطف و موقعیت‌شناس در میان آنان شکل گرفته بود که در غیاب رهبری هوشمند، توان خلاقیت و ابتکار و درهم‌اندازی همه امکان‌ها را داشته است. به نوعی می‌توان گفت که شاهد نوعی کنشگری در این طیف بودیم که به شکل‌گیری یک «ما»ی جمعی با عمری کوتاه امکان ظهور داده بود. کنشگری حدفاصل هسته سخت سلطنت‌طلبان و مخالفان عام حکومت.

از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)

اگر قرار باشد با در دست داشتن این تصویر و این مشخصات از طیف نارنجی درباره خیابان حرف بزنیم، می‌توان آنها را بسیار شبیه به همان طیفی دانست که با اعلام فراخوان پهلوی به خیابان رفتند اما نه اینکه از پیروان قدیمی پهلوی (رنگ زرد گراف) باشند. برخی از آنها شعار جاویدشاه می‌دادند، چنانچه امروز هشتگ جاویدشاه می‌زنند ولی توضیح می‌دهند که به صورت ایجابی پهلوی را انتخاب نکرده‌اند. در خیابان حضور داشتند اما شعار جاوید شاه نمی‌دادند.

چرخش تعاملات از ارتباطات افقی متکثر به سمت سلطنت‌طلبی

اما این منطق تعامل در توییتر پس از وصل شدن اینترنت، با مشاهده تعداد وسیع کشته‌شده‌ها، انتشار چند مصاحبه از سوی رضا پهلوی و چند اظهار نظر و واکنش ترامپ به مردم معترض به همین شکل باقی نماند. دیگر با همان ارتباطات افقی بین این طیف متکثری از کاربران روزمره‌نویس سیاسی‌شده روبرو نبودیم. دیگر اثر کمتری از ردپای کنشگران میانه‌رو و آنهایی که جایی میان این دو طیف ایستاده بودند دیده می‌شود. از این زمان است که مضامین اصلی این خوشه پنجم(خوشه نارنجی روزمره‌نویس سابق) تغییر کرده است.

روش تحقیق

در این پژوهش، از رویکرد تحلیل مضمون کیفی با نمونه‌گیری هدفمند از داده‌های شبکه اجتماعی توییتر استفاده شده است.

برای این کار ابتدا چارچوب نمونه‌گیری تعریف و توییت‌های طیف خاکستری از سایر کاربران تفکیک شد تا جمعیت هدف به ۲۷۹۷۰۰ توییت منتشرشده در بازه ۱۲ تا ۲۴ بهمن محدود شود. منظور از طیف خاکستری، گروهی از کاربران توییتر فارسی هستند که معمولا فعالیت سیاسی ندارند اما در سربزنگاه‌ها رفتارهای سیاسی از خود نشان می‌دهند. برای تتحلیل مضمون توییت این کاربران در مرحله پیش‌پردازش داده، توییت‌های تکراری حذف و محتوا بر اساس ترتیب زمانی انتشار سازماندهی شد.

سپس نمونه هدفمند طبقه‌بندی‌ و هر روز به سه بازه زمانی صبح، ظهر و شب تقسیم شد و از هر طبقه، توییت‌هایی به‌صورت دستی انتخاب شدند. همچنین با توجه به افزایش فعالیت کاربران ساکن ایران در روزهای پایانی (به دلیل افزایش اتصال اینترنت)، حجم نمونه در آن روزها افزایش یافت. در نهایت، تحلیل مضمون بر روی ۷۶۰۷ توییت انتخاب‌شده انجام و مفاهیم زیر استخراج شدند.

بررسی یافته‌ها

ظهور نوسلطنت‌طلبان: پس از وصل شدن اینترنت صدای غالب جریان روزمره‌نویسان سابق توییتر (رنگ نارنجی) که پیش از این میانه‌روتر از همه دیگر طیف‌ها بودند، به سمت روایت سلطنت‌طلبی گرایش پیدا کرد؛ نه به این معنا که در جبهه پادشاهی‌خواه‌های قدیمی استحاله شده باشند. تفاوت این نوسلطنت‌طلبان با هسته سخت سلطنت‌طلب‌ها (رنگ زرد) در این است که این طیف جدید لزوما حول چهره‌ها و هاب‌های اصلی این جریان غالب که عمر بیشتری دارد و سیاسی‌تر است، جمع نمی‌شوند. به همین دلیل ممکن است این جبهه پنجم از سابقه سلطنت‌طلبان هم بی‌خبر باشند، دفترچه «دوران اضطرار» را نخوانده باشند، کنشگری سلطنت‌طلب‌ها را رصد نکرده و اخبار آنها را در طول سال‌های گذشته دنبال نکرده باشند اما در رخداد دی ماه انتخاب کرده‌اند که سمت رضا پهلوی بایستند، هشتگ‌های آنها را تکرار کنند، در اجتماعات سلطنت‌طلب‌ها شعار جاویدشاه بدهند و در توییتر به دنبال وزن‌دهی صدای خود باشند. نیکو سرخوش در یادداشتی با عنوان «جوراب نایلونی سیاست» در کانال «با تاریخ» می‌نویسد: «دوست جوانِ ما نیز چهره‌ای جدید مثل پهلوی می‌خواهد. او کاری به محتوای پهلوی یا حامیان لُمپن و فحاش او ندارد. او نه «دفترچه اضطرار» را خوانده، نه مصاحبه‌ها و اظهار نظرهای رضا پهلوی و اطرفیاناش را در این چهل و اندی سال رصد کرده است. او از آمریکا خوش‌اش می‌آید، اما نه از سیاست‌های آمریکا در ۸۰ سال گذشته ایران، خاورمیانه و جهان خبر دارد و نه حتی می‌خواهد خبر داشته باشد. او فقط از ریش و پشم، از جای مُهر روی پیشانی، از انگشتر عقیق و از ریخت و پز آخوندی ملول و خسته است و می‌گوید «آخوند باید گم بشه» و جای آن را یک «چهره» مدرن بگیرد، یک کرواتی خوش لباس که با همسر و دخترانش به کلاب می‌رود و دست نتانیاهو را می‌بوسد. او در فانتزی‌هایش یک سوپرمن می‌خواهد بدون نیاز به کارنامه سیاسی.»

این گروه جدید اگرچه در توییت‌هایشان به رخدادهای پیشین و تاریخ جنبش حداقل ۱۰ ساله اخیر احاطه ندارند اما می‌دانند که برایوفاداری به اردوگاه جدید باید یک مرزبندی محکمی با برخی از چهر‌ه‌ها (مانند مسیح علینژاد، حامد اسماعیلیون و نرگس محمدی) داشته باشند. از این رو کنش آیینی اردوگاه سلطنت‌طلبان را برای جدا کردن راه خود از فیگورهای ضد خود تکرار می‌کنند اما در اغلب توییت‌هایشان روشن نیست که این خشم شناور از چهره‌ها به چه رخدادی دلالت داشته است. به همین دلیل با نوعی سیاست بدون تاریخ روبرو هستیم که با تکنیک حذف قبیله‌ای به یک‌دست‌سازی صفوف خود می‌پردازد.

از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)

کاتالوگ بیرونی رهبری

نوسلطنت‌طلبی برآمده از روزمره‌نویس‌های سابق، بیش از آنکه بر مدار حافظه‌ی تاریخی یا آنچنان که سلطنت‌طلبان قدیمی می‌خوانند «دستاوردهای شاهنشاهی» استوار باشد، بر گرد یک پرستیژ بصری و زیباشناسی دیپلماتیک امروزی مفصل‌بندی شده است. پس از چهار دهه مواجهه با الگوهای پوششی رسمی حاکم، برای این طیف، فرم جدید اهمیت بیشتری تا محتوا دارد. این وجد برآمده از شیک‌پوشی و تسلط به زبان‌های غربی، نوعی تلاش برای بازپس‌گیری سرمایه فرهنگی است که سال‌ها حکومت فعلی در ستیز با نظم جهانی تعریف می‌کرد. شاید بتوان گفت که نمایش یک ویترین از ایران برای این دسته از کاربران قرار است آن چه حقارت ناشی از انزوای بین‌المللی می‌خوانند از طریق هم‌ترازی با دیگری بزرگ (غرب) جبران کند. تاکید بر «کت‌وشلوار تمیز» یا «بیان بدون تپق» در توییت‌های آنها، نشان می‌دهد که آنها به بازنمایی باپرستیژ خود برای احیای غرور نیاز دارند. چیزی که احساس می‌کنند با پوشش‌های نمادین جمهوری اسلامی با لطمات زیادی روبرو شده بود. گویی کاربران به دنبال جبران انزوای پوششی چهل ساله حکمرانان خود در آینده هستند که این حقارت انباشته شده نزد آنان را با یک نمایش دیپلماتیک اتوکشیده و بی‌ریش و سیبیل و بدون مهر روی پیشانی جایگزین کند.

از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)

نیاز به اعتبار بیرونی

تایید اخلاقی دیگری بزرگ از اهمیت زیادی برای کاربران این گروه برخوردار است. وقتی کاربری می‌نویسد «پلیس مونیخ گفت چقدر ایرانی‌ها بافرهنگ هستند»، در واقع در حال گرفتن گواهی تمدن برای خود است. از یک سو در حال تثبیت این است که آن تصویر هیولای تروریستی که از ما سال‌ها به نمایش گذاشته شد نیستیم و از سوی دیگر اشتیاق به شنیدن «چه مردم خوبی» افق سیاسی این گروه را برای پذیرفته شدن در باشگاه جهانی ترسیم می‌کند. در واقع در تقابل با حکومتی که سیاستی ستیزه‌جویانه و انزواطلب با غرب را پیش گرفته، این طیف با رفتاری بی‌خطر و مبادی آداب تقاضای تعامل با جهان را دارد تا دوباره به نظم نرمال جهانی وارد شود. ولی برای این کار «دیگری» را در جایگاه داور اخلاقی قرار داده است.

از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)

تصاحب خیابان و همبستگی اتمیزه جایگزین ائتلاف سیاسی: اگرچه همانطور که گفته شد پیش از هجدهم و نوزدهم دی ماه این گروه ادعایی درباره تصاحب خیابان نداشت، اما بعد از وصل شدن اینترنت خیابان را تماما بازتابی از صدای سلطنت‌طلبی می‌داند و اجازه هرچه خلاف آن گفته شود، با کلیدواژه پایمال کردن خون جان‌باختگان می‌گیرد. «خون جان‌باختگان» شبیه به یک «وتوی اخلاقی» نقد سیاسی را به یک امر غیراخلاقی تبدیل می‌کند. از آنجایی که گروهی از آنها ساکن ایران نیستند این بار را بر دوش خود احساس می‌کنند که نمایندگی صدای مردم ایران را در خارج از کشور بر عهده دارند و امتداد صدای مردم خیابان شده‌اند. به همین دلیل حصاری به دور خیابان می‌کشد که گویی هر کثرتی خیانت به رویاهای کشته‌شدگان است. علاوه بر این که برخلاف بازه زمانی اول (پیش از قطعی اینترنت)، غالب این جریان به این عقیده رسیدند که تنها یک نفر و آن هم پهلوی می‌تواند ایران را نجات دهد و اتحاد و هر گونه همبستگی با دیگر نیروهای سیاسی یا چهره‌های نماینده جریان‌های متنوع «سقوط عقل سیاسی» تلقی می‌شود. چنین وضعیتی عملا به ضد آرمان‌های خود تبدیل می‌شود اما به واسطه اتکا به نیروی قاهره خارجی نگرانی از این ندارند که ظرفیت تعمیم‌پذیری جنبش آنها تضعیف یا فقط حول یک نفر محصور شود. این کاربران اگرچه پذیرای ائتلاف سیاسی با جریان‌های دیگر نیستند اما در سطح فردی، الگوی متفاوتی دارند که می‌توان آن را «ائتلاف‌های فردی در شرایط اضطرار» نامید. اگرچه در این طیف خبری از علاقه‌مندی برای همبستگی‌های سیاسی نیست اما قائل به اتحادهای اتمیزه افراد با نهاد پادشاهی هستند.

از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)

ائتلاف‌های فردی در شرایط اضطرار: در حالی که بدبینی به ائتلاف‌های رسمی و سازمانی همچنان پابرجاست، اما این گروه از کنشگران به صورت شخصی و موقعیتی حاضرند با پهلوی هم‌راستا شوند، بی‌آن‌که الزاماً خود را پادشاهی‌خواه بدانند. به وضوح تعداد این افراد نسبت به بازه زمانی اول کمتر شده است اما جنس انتخاب آنها از همان ائتلاف‌های سیال است. آنها بین هویت آرمانی خود و ضرورت‌های میدان دست به انتخاب می‌زنند و با وجود نقد به سلطنت، به دلیل هراس خاموش شدن این جنبش به سمت پهلوی کشش پیدا می‌کنند. بسیاری از این کاربران نوشته‌ بودند که «برای ایران» یا «برای خون‌های ریخته شده» در تجمع مونیخ شرکت می‌کنند و سعی در ضمیمه کردن جنبش زن، زندگی، آزادی به رخداد دی ماه ۱۴۰۴ دارند. کیفیت این گروه شباهت زیادی به روزمره‌نویسان پیش از قطعی اینترنت و رخداد دی ماه دارد و به سمت هر ظرفیتی کشیده می‌شوند که بتواند خیابان را دوباره به صحنه‌ای پرجمعیت و جنبشی بدل کند، حتی اگر آن ظرفیت با نام پهلوی صورت‌بندی شده باشد. انتخاب آن‌ها نه از سر دلبستگی ایدئولوژیک، بلکه با هدف حفظ پویایی میدان و جلوگیری از خاموشی اعتراضات است. مشارکت آنها تلاشی برای زنده نگه داشتن وضعیت انقلابی است، فارغ از این‌که پرچم آن دقیقاً در دست چه کسی باشد. چه بسا همین اتحاد، پیوندها با این جریان را لرزان و قابل بازگشت کند.

از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)
از ائتلاف‌های سیال تا ظهور نوسلطنت‌طلبان در دی‌ماه ۱۴۰۴ (25996)

غیبت یک جبهه سیاسی مستقل آلترناتیو

در کل این جبهه‌گیری‌ها نمی‌توان اثری از یک جریان واحد با حضور مخالفان حکومت، مخالفان سلطنت و مخالفان مجاهدین و مخالفان اصلاح‌طلب‌ها پیدا کرد. آیا افراد با این گرایش‌های سیاسی غایب هستند؟ نه. ویژگی اصلی آنها پراکنده بودنشان است که به شکل‌گیری یک خوشه سیاسی منجر نمی‌شود. همانطور که از جدول سهم کاربران هر جریان پیداست، آنها تعداد بیشتری نسبت به بقیه نیروها دارند اما این کاربران سازمان‌دهی نداشته‌اند و به همین دلیل در گراف‌ها به صورت مجزا در یک خوشه متمایز نشده‌اند.

اگر بتوانینم موج «از دموکراسی بگو» را نماینده این طیف فکری بدانیم، شواهد نشان می‌دهد حتی در موج‌های مقطعی، مانند کمپین «از دموکراسی بگو» که با مشارکت ۶۴۰۰ کاربر و ۱۷ میلیون بازدید همراه بود (منبع: پلتفرم دیتوم)، این تعاملات به شکل‌گیری یک طیف سیاسی مستقل و متمایز نینجامیده است. همچنین با وجود اینکه پیش از قطعی اینترنت موج انتقادات زیادی به فراخوان پهلوی و حذف زن، زندگی، آزادی از سوی این جریان وجود داشت اما پیوندهای شبکه‌ای (یعنی ریتوییت و دیگر انواع مشارکت کاربران) آن‌قدر ضعیف بوده‌ که نتوانسته‌ یک توده درهم‌تنیده ایجاد کند و در روزهای بعد این خلاء پررنگ‌تر شده است. این غیبت، همان خلأ محسوسی است که در تحلیل جنگ ۱۲ روزه هم دیده می‌شد (منبع:زومیت )؛ درآن برهه هم به رغم زنده بودن صداهای مخالف حکومت و مخالف جنگ، به دلیل نداشتن اتصالات سازماندهی شده و ضعیف بودن تعاملات آنها، کاربران هرگز به یک نقطه سیاسی هم‌افزا تبدیل نشدند. به همین دلیل صرف منتقد حکومت و سلطنت بودن باعث نشده که این گروه کاملا به یک جبهه مجزا تبدیل شود. آنچه در بین جبهه مستقل آلترناتیو (مخالفان سلطنت و مخالفان حکومت) وجود دارد بیشتر نمایش گفت‌و‌گوی افقی اعضای این شبکه پراکنده با هم است که در آن یک چهره مرکزی واحد وجود ندارد. رابطه‌های متقاطعی بین اعضا دیده می‌شود که بسیج شده و تحت هدایت یک یا چند هاب مرکزی نیست. این یعنی کاربران پراکنده جریان آلترناتیو به دنبال تقویت صدای خود نبوده‌اند و به همین دلیل هم میزان تعاملات مشترک آنها به واسطه انتشار اخبار معترضان، با نوسلطنت‌طلب‌ها بیشتر شده است.

جدول۱:

سهم کاربران هر جریان ۷ تا ۸ دی (%) ۱۲ تا ۲۴ بهمن (%) میزان تغییر (%)
مخالفان نظام (مخالفان عام شامل طیف نارنجی ) ۴۲.۹ ۴۴.۳ ۱.۴+
سلطنت‌طلبان ۲۰.۲ ۱۷.۹ ۲.۳-
اصلاح‌طلبان ۱۲.۱ ۱۳.۶ ۱.۵+
حامیان حکومت و اصولگرایان ۱۲.۳ ۱۰.۰ ۲.۳-
فاقد فعالیت سیاسی ۸.۹ ۱۰.۵ ۱.۶+
مجاهدین ۳.۲ ۳.۴ ۰.۲+
عرفان حلقه ۰.۴ ۰.۳ ۰.۱-

لحظه قدرتمند شدن «نوسلطنت‌طلبان»

گروه سیاسی ۷تا ۱۸ دی ریتوییت کردن ۱۲تا ۲۴ بهمن ریتوییت کردن میزان تغییر ۷تا ۱۸ دی ریتوییت شدن ۱۲تا ۲۴ بهمن ریتوییت شدن میزان تغییر
حامیان حکومت ۴۱۶۲۲ ۲۱۰۰۴ ↓ ۴۹٫۵٪ ۴۹۸۱۳ ۲۲۶۴۵ ↓ ۵۴٫۹٪
طیف خاکستری (یا همان جبهه نارنجی رنگ گراف) ۲۴۶۸۶ ۵۶۵۴۵ ↑ ۱۲۹٪ ۱۷۸۸۹ ۵۹۲۱۴ ↑ ۲۳۰٫۹٪
سلطنت‌طلبان ۷۶۴۸۸۸ ۵۲۴۱۸۳ ↓ ۲۹٫۸٪ ۱۰۰۸۷۱۴ ۶۱۴۹۵۴ ↓ ۳۹٪
مخالفان عام نظام ۴۴۱۲۶۶ ۵۵۷۲۷۲ ↑ ۲۶٫۳٪ ۵۷۳۳۰۰ ۴۸۸۸۶۳ ↓ ۱۴٫۷٪
مخالفان نظام (مجاهدین خلق) ۷۰۹۳۰ ۷۴۳۶۴ ↑ ۴٫۸٪ ۵۴۵۱۴ ۶۱۰۱۵ ↑ ۱۱٫۹٪
منتقدان نظام و اصلاح‌طلبان ۳۲۳۳۸ ۶۵۲۹۳ ↑ ۱۰۱٫۹٪ ۲۱۷۸۳ ۳۲۲۸۱ ↑ ۴۸٫۲٪

وقتی از شبکه‌سازی حرف می‌زنیم یعنی کدام گروه فراتر از بدنه خود از لایه‌های دیگر هم نیرو جذب می کند و صدای آن می‌تواند اکوی بلندتری داشته باشد؟ برای جواب به این پرسش میزان ریتوییت شدن را از ریتوییت کردن کسر می‌کنیم.

در هفته اول سلطنت‌طلبان بیشتر از اینکه ریتوییت کنند، ریتوییت شده‌اند. یعنی محتوایی تولید کرده‌اند که بیشتر از خودشان، از سوی گروه‌های دیگر جذب و بازنشر شده است. در نتیجه فراتر از بدنه خود، از لایه‌های دیگر (مانند گروه نارنجی در گراف) ریتوییت دریافت کرده‌اند.

اوضاع در جبهه نارنجی‌ها (همان روزمره‌نویسان سابق) به چه شکل بوده؟ آنها همان طیف خاکستری هستند که پیش از این فعالیت سیاسی نداشتند، ولی در دی ماه رفتارهای سیاسی از خود نشان دادند. در گرافی که ترسیم کردیم آنها به رنگ نارنجی درآمده بودند. در هفته اول، جبهه نارنجی بخشی از محتوای جریانات دیگر را بازنشر کرده است اما خودشان آورده‌ی تولیدی چندانی که مورد توجه شبکه قرار بگیرد نداشته‌اند درنتیجه میزان ریتوییت کردن آنها بیشتر از ریتوییت‌شدنشان است؛ یعنی بیشتر مانند جبهه‌های دیگر در حال توزیع محتوایی بوده که از سمت دیگری تولید شده یا اینکه بیشتر نظاره‌گر بودند. اما اوضاع به همین شکل باقی نماند و در هفته دوم این طیف به قطبی با جذب بالاتری تبدیل شد.

داده‌های آماری نشان‌دهنده یک جابه‌جایی معنادار در قدرت انتشار محتوا میان گروه‌هاست. در حالی که هسته‌ی سخت سلطنت‌طلبان در بازه‌ی دوم با افت ۳۹ درصدی ریتوییت مواجه شده، خوشه‌ی نوسلطنت‌طلبان (طیف خاکستری) با جهشی خیره‌کننده، ۲۳۱ درصد ریتوییت بیشتری جذب کرده است.

این جهش را نمی‌توان صرفاً به افزایشِ کمیِ کاربران طیف نارنجی (که از ۱۶ هزار به ۲۱ هزار نفر) نسبت داد؛ بلکه فراتر از آن، ما با افزایش خیره‌کننده‌ی نرخ مشارکت آنها روبرو هستیم. در این مدت تعداد توییت‌های جبهه نارنجی از حدود ۲۶۲ هزار توییت به بیش از ۴۰۵ هزار توییت رسیده است. این یعنی هر کاربر در طیف نارنجی در بازه‌ی دوم، به مراتب فعال‌تر از بازه‌ اول عمل کرده است. به همین خاطر است که در جدول یک با کاهش سهم کاربران سلطنت‌طلب روبرو شده‌ایم. گویی این گروه که پیش‌تر لحظاتی از مای جمعی را ساخته بود، با احساس خطر نسبت به آنچه در خیابان‌ها رخ داده و امید به آنچه در پیش روست از حالت مصرف‌کننده محتوا به تولیدکننده تغییر وضعیت داده است.

آیا طیف روزمره‌نویس هم ربات دارد؟

برای پیدا کردن بات‌ها راه‌های زیادی وجود دارد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که در این بازه دوم زمانی حدود۰.۶ توییت در روز برای هر کاربر منتشر شده که این عدد کاملاً طبیعی است. کاربر عادی سیاسی می‌تواند روزی ۱ توییت هم بزند که این عدد اینجا حتی کمتر از این است. این در حالی است که طیف سلطنت‌طلب به جریان سازماندهی غیرارگانیک بیشتر تکیه دارد. (منبع: فیگارو)

بنابراین این گروه نوسلطنت‌طلب در حال تبدیل به شبکه‌ای قدرتمندتر است. اگرچه امکان دارد با گذشت زمان و عادی شدن وضعیت دوباره به زندگی روزمره برگردد اما از آنجایی که هویت سیاسی این گروه نه بر پایه وفاداری‌های پیشینی ایدئولوژیک، بلکه برآمده از یک وضعیت اضطراری بوده، پیوند کاربران در آن سیال و بازگشت‌پذیر به آن ۱۲ روز «ما»ی جمعی اولیه باشد. چراکه مفصل‌بندی سلطنت‌طلبانه این بدنه برخلاف هسته سخت سلطنت‌طلبی، محصول لحظات پرالتهاب و میل به تاثیرگذاری فوری بوده است. در واقع، حضور آن‌ها در این اردوگاه نه یک هجرت دائمی، بلکه همچنان می‌تواند یک اتحادیه موقت تحت فشار باشد. چنانچه هنوز قابل مشاهده است که همچنان فاصله خود را تا هسته سلطنت‌طلبی حفظ کرده‌اند. به همین دلیل هم احتمال بازگشت آنها به مدل کنشگری افقی کثرت‌گراتر، آن‌گونه که از هفتم تا هجدهم دی ماه تجربه کرده بود وجود دارد. لذا در لحظه دیگری می‌تواند دوباره به نقطه عزیمت خود برگردد؛ به جایی که در آن «دیگری» به عنوان بخشی از خیابان به رسمیت شناخته می‌شد.

رویکرد به آمریکا و پهلوی در دو بازه زمانی چه تغییری کرده است؟

ترامپ پیش‌ران جذابیت پهلوی: بررسی داده‌های لایف‌وب از لحن توییت‌های طیف نارنجی، می‌تواند نشان دهد که لحن غالب کاربران نسبت به پهلوی و ترامپ چطور بوده و چه تغییری داشته است؟ نکته قابل توجه این است که لحن مثبت نسبت به «ترامپ» و «رضا پهلوی» در بازه زمانی اول و دوم هم‌پوشانی زیادی با هم داشته است. بر این اساس افزایش جذابیت پهلوی در آن بازه زمانی، احتمالا تابعی از امیدواری به مداخله ترامپ بوده است. به عبارت دیگر، بخشی از جامعه به دلیل اینکه او را به عنوان گزینه‌ای برآمده از نیروی خارجی می‌دیدند که می‌تواند از حمایت مستقیم قدرت سخت آمریکا برخوردار شود، به سمت پهلوی کشش پیدا کردند. به این معنا برای آنها پهلوی واسطه‌ای برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های خارجی بوده است.

اقبال بیشتر ترامپ نسبت به پهلوی در ابتدای اعتراضات: بررسی دقیق‌تر داده‌ها نشان می‌دهد که تمایل به مداخله خارجی (از سوی ترامپ) به عنوان یک نقطه اشتراک راهبردی میان گروه‌های مختلف توییتری عمل کرده است؛ چراکه در اوج اعتراضات میزان اقبال به ترامپ (۲۵.۸٪) بالاتر از پهلوی (۲۱.۵٪) بود. به طوری که حتی کسانی که تعلق خاطری به جریان پهلوی نداشتند، به دلیل رویکرد مداخله‌جویانه ترامپ، نسبت به او لحن مثبت‌تری به کار برده‌اند.

از مداخله‌خواهی تا تعلیق امید به آمریکا: این دیتا بیانگر یک شیب نزولی در میزان خوش‌بینی نسبت به ایالات متحده بوده است. در حالی که در بازه ۷ تا ۱۸ دی ماه، رویکرد مثبت به آمریکا در سطح ۲۵.۸ درصد قرار داشت، این عدد با یک سقوط در بازه ۱۲ تا ۲۴ بهمن به ۱۱ درصد رسید. این تغییرات درونی در افکار عمومی، دقیقا هم‌زمان با تغییر لحن و استراتژی در کاخ سفید رخ داد. دونالد ترامپ که در روزهای نخست حضور مردم در خیابان، با انتشار توییت‌هایی با محتوای حمایت از اعتراضات و تهدید مستقیم به برخورد با سرکوب خوش‌بینی به مداخله درست کرده بود که با افزایش اخبار مذاکره و انجام اولین مذاکره در مسقط در هفدهم بهمن ماه، نگرش به آمریکا تغییر کرد. این به معنای آن نیست که این تغییر خوش‌بینی به یک رویکرد منفی به آمریکا منجر شده است. اعداد نشان می‌دهند که بسیاری از آنهایی که امیدوار به مداخله امریکا بودند از آمریکا کاملا ناامید نشده‌اند بلکه رویکردی خنثی نسبت به آن پیدا کرده‌اند. گویی امید آنها موقتا به تعلیق درآمده است، نه اینکه حتماً به ناامیدی مطلق و بدبینی تبدیل شده باشد.

جدول۳:

شاخص رویکرد نسبت به ترامپ بازه ۷ تا ۱۸ دی بازه ۱۲ تا ۲۴ بهمن میزان تغییر
منفی ۵۱.۵٪ ۵۲٪ ۰.۵٪+
مثبت ۲۵.۸٪ ۱۱٪ ۱۴.۸٪-
خنثی ۲۲.۶٪ ۳۷٪ ۱۴.۴٪+

مقایسه دو جدول همچنین یک راز دیگر را افشا می‌کند: اگرچه در بازه دی‌ماه ترامپ محبوب‌تر از پهلوی بوده است (۲۵.۸ ترامپ در برابر ۲۱.۵درصد پهلوی)، اما به دلیل ریزش محبوبیت ترامپ در بهمن ماه (به ۱۱٪)، امیدواری به پهلوی از ترامپ بیشتر شده است.

از بی‌تفاوتی تا قطبی‌شدن فضا: تغییر مهم دیگر ریزش شدید رویکرد خنثی (کاهش حدود ۱۹ درصدی) نسبت به رضا پهلوی در ماه بهمن است. این نشان می‌دهد که بخش بزرگی از افرادی که پیش از این موضع مشخصی نداشتند، در بازه بهمن‌ماه از این بلاتکلیفی خارج شده‌اند و یک سمت این میدان ایستاده‌اند. شاخص رویکرد مسلط نسبت به پهلوی نیازمند بررسی‌های جانبی درباره مداخله ربات‌ها و سازمان‌دهی بودن یا نبودن آن است. اما بررسی کمی نشان داده این است که رویکرد منفی افزایش بیشتری داشته است.

جدول ۴:

شاخص رویکرد نسبت به رضا پهلوی بازه ۷ تا ۱۸ دی بازه ۱۲ تا ۲۴ بهمن میزان تغییر
منفی ۴۰.۳٪ ۵۶٪ ۱۵.۷٪+
مثبت ۲۱.۵٪ ۲۴٪ ۲.۵٪+
خنثی ۳۸.۲٪ ۱۹٪ ۱۹.۲٪-

نتیجه‌گیری

بنابراین آنچه در دی‌ماه ۱۴۰۴ دیده شد، نه یک خیابان واحد، بلکه لحظه‌ای از هم‌پوشانی نیروهای سیالی بود که برای مدتی کوتاه در کنار هم ایستادند. این نیروهای سیال به «ما»یی شکل دادند که نه بر پایه هویت‌های تثبیت‌شده، بلکه محصول یک وضعیت اضطراری بود.

این وضعیت نه پدیده‌ای تازه یا محدود به دی‌ماه، بلکه ریشه در تفسیر شرایط موجود به عنوان یک انسداد سیاسی تاریخی دارد و باعث شده نیروهای سیاسی در هر بحران، به ظرفی پناه ببرند که در آن لحظه ممکن‌ترین و کارآمدترین به نظر می‌رسد. به همین دلیل، همان کاربری که در سال ۱۴۰۱ در افق «زن، زندگی، آزادی» فعالیت می‌کرد، می‌تواند در ۱۴۰۴ در پیوند با پادشاهی‌خواهی، یا بدون تعلق ایدئولوژیک به آن در خیابان حاضر شود.

بدین ترتیب با فروکش کردن بحران، این نیروها نه الزاما در یک اردوگاه تثبیت می‌شوند و نه به‌طور کامل از میدان خارج خواهند شد؛ بلکه به وضعیت پیشین بازمی‌گردند و همچنان به‌عنوان بخشی از یک شبکه مخالفان سیال باقی می‌مانند. شبکه‌ای که بیش از آنکه بر وفاداری استوار باشد، بر موقعیت و ضرورت لحظه‌ای تکیه دارد.

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

آخرین مطالب