
نگاهی تحلیلی به موضوع مطالبات و الگوهای مشارکت کاربران پلتفرم کارزار
از مطالبات پرقدرت اقتصادی تا کنشگران خاموش: دادهها چه میگویند؟ در یک شب تابستانی، هزاران نفر در نقاط مختلف ایران روی یک دکمه کلیک کردند؛ امضا. نه همزمان، نه هماهنگ، اما با دغدغهای مشترک. کارزارهای آنلاین، در سکوت و بیسر و صدا، به یکی از مهمترین میدانهای مشارکت مدنی ایرانیان تبدیل شدهاند. فضایی که در آن، مطالبهگری نه در خیابان، که پشت صفحه نمایش شکل میگیرد؛ و کنش جمعی، گاه تنها با یک کلیک آغاز میشود.
اما امضا، تنها ردّ پای مشارکت نیست. در پس هر کارزار، هزاران نظر، روایت شخصی، اعتراض و امید نوشته میشود؛ جایی که عددها به صدا تبدیل میشوند و مشارکت، از یک کلیک ساده، به گفتوگویی اجتماعی بدل میشود. الگوهای مشارکت مدنی، موضوعاتی که بیشترین همراهی را برمیانگیزند، نقش کاربران فعال در پیشبرد کارزارها، و شکاف میان «امضا کردن» و «حرف زدن».
مطالبات اقتصادی و صنفی در میان هشت دسته موضوعی بررسیشده، بیشترین تعداد کارزار و مجموع امضا را دارند. اما شمار امضاها تنها یکی از راههای شناخت مشارکت در پلتفرم کارزار است. موضوع مطالبات، زمان ثبت امضا و تفاوت میان ایجاد کارزار، امضا و ثبت نظر، ابعاد دیگری از این مشارکت را نشان میدهند.
این گزارش دادههای ۲۶٬۴۳۹ کارزار با شناسه یکتا را بررسی میکند. تاریخ ایجاد این کارزارها از اول فروردین ۱۳۹۹ تا سیام آبان ۱۴۰۴ است؛ بازهای که بخشهایی از شش سال شمسی را در بر میگیرد.
هدف، شناخت الگوهای ثبتشده در این مجموعه است. کاربران یک پلتفرم، نمونه نماینده همه مردم ایران نیستند؛ بنابراین یافتهها را باید در محدوده کارزارهای بررسیشده خواند.
- کارزارهای بررسیشده بیشتر به چه موضوعاتی پرداختهاند؟
- تعداد کارزارها و امضاها چگونه میان استانهای مرتبط با کارزارها توزیع شدهاند؟
- در خروجی زمانی موجود، امضاها در چه ساعتها و روزهایی بیشتر ثبت شدهاند؟
- ایجاد کارزار، امضا و ثبت نظر در میان سازندگان منتخب چه تفاوتهایی دارد؟
تحلیل بر خروجیهای اطلاعات کارزارها، خلاصههای موضوعی و جغرافیایی، زمانبندی امضاها و فعالیت کاربران منتخب تکیه دارد. در این گزارش، تعداد امضا شاخص همراهی ثبتشده است؛ این عدد با تعداد افراد یکتا یا میزان تحقق مطالبه یکسان نیست.
بخش اول: جغرافیای کارزارهای بررسی شده

نقشه ایران نشان میدهد که تعداد کارزارها الزاماً معادل میزان اثرگذاری نیست. در برخی استانها، تعداد کارزارها متوسط یا حتی پایین است، اما میانگین امضا برای هر کارزار بالاست؛ نشانهای از مطالبات متمرکز، همصداتر و بعضاً فوریتر.
در مقابل، استانهایی نیز دیده میشوند که با وجود ثبت کارزارهای متعدد، میانگین امضا در هر کارزار پایینتر است. این الگو میتواند از پراکندگی موضوعات، تنوع مطالبات یا نبود یک مسئلهی مشترکِ فراگیر حکایت کند؛ جایی که کنش مدنی بیشتر «پراکنده» است تا «انبوه».
رنگبندی نقشه، شکاف مهمی را آشکار میکند: همه نقاط ایران به یک شکل مطالبهگر نیستند. در برخی مناطق، کارزارها کمتر شکل میگیرند، اما وقتی شکل میگیرند، با مشارکت گستردهتری همراه میشوند. این موضوع میتواند به عواملی چون انسجام اجتماعی محلی، شدت مسئله، یا تجربههای پیشین موفق در مطالبهگری نسبت داده شود.
از سوی دیگر، استانهایی با رنگ روشنتر، تصویری از مطالبهگری روزمرهتر اما کمتمرکزتر ارائه میدهند؛ جایی که کارزارها زیادند، اما هرکدام تنها بخشی از توجه عمومی را به خود جلب میکند. شدتی که نه فقط به جمعیت یا تعداد کاربران، بلکه به نوع مسئله، سطح همدلی اجتماعی و ظرفیت بسیج عمومی گره خورده است.
در ادامه گزارش، با کنار هم گذاشتن این تصویر جغرافیایی و الگوهای زمانی، موضوعی و رفتاری کاربران، تلاش میکنیم بفهمیم این تمرکز یا پراکندگی مطالبهگری چگونه شکل میگیرد و چه پیامدی برای کنش مدنی آنلاین دارد.
سطح مطالبه: ملی یا استانی؟

دادهها نشان میدهد که بخش عمدهای از کارزارهای آنلاین، ماهیتی ملی دارند. حدود ۷۰ درصد کارزارها مطالباتی را هدف گرفتهاند که مخاطب آنها نهادهای ملی، سیاستهای کلان یا تصمیمگیران سراسری بودهاند. در مقابل، نزدیک به ۳۰ درصد کارزارها بر مسائل مشخص استانی یا محلی تمرکز داشتهاند؛ از مشکلات زیرساختی و محیطزیستی گرفته تا دغدغههای شهری و منطقهای.
این توزیع، نکتهای مهم را آشکار میکند: فضای کارزارهای آنلاین، بیش از آنکه بستری برای پیگیری مطالبات خرد محلی باشد، به عرصهای برای بیان خواستههای فراگیر و سراسری تبدیل شده است. جایی که کاربران، فراتر از مرزهای جغرافیایی استانها، حول مسائلی مشترک همصدا میشوند. حدود ۳۰ درصد کارزارهای دارای وضعیت جغرافیایی مشخص، استانیاند و بررسی متن این کارزارها میتواند نشان دهد چه مسائل محلی و منطقهای در این مجموعه مطرح شدهاند.
اولویتهای مردم؛ وقتی اقتصاد به صدر مطالبات میرسد
اگر تعداد کارزارها را در کنار تعداد امضاها بگذاریم، تصویر روشنتری از اولویتهای مردم به دست میآید. نمودار پایین، موضوعات کارزارها را بر اساس دو شاخص نشان میدهد: محور افقی، تعداد کارزارهای ثبتشده و محور عمودی، تعداد امضاها را نمایش میدهد. خطوط نقطهچین، میانگین این دو شاخص را مشخص میکنند و نمودار را به چهار ناحیه تحلیلی تقسیم میکنند.

ناحیه بالا–راست: مطالبات پرقدرت و فراگیر
موضوعاتی که در ناحیه بالا–راست قرار گرفتهاند، هم کارزارهای زیادی داشتهاند و هم امضاهای بالایی جمع کردهاند. اینجا جایی است که اولویتهای اصلی مردم خود را نشان میدهد.
قرار گرفتن موضوعات «اقتصادی و صنفی» با ۹٬۸۸۰ کارزار و ۱۸٬۳۸۵٬۱۴۲ امضا بیشترین مقدار را در هر دو شاخص دارد. «حقوق شهروندی» با ۵٬۲۸۵ کارزار و ۱۰٬۲۷۹٬۸۰۰ امضا در این ناحیه تصادفی نیست. در سالهایی که تورم، افزایش قیمت دلار، سکه و طلا و کاهش قدرت خرید، زندگی روزمره مردم را تحت فشار قرار داده، طبیعی است که مطالبات اقتصادی به صدر دغدغهها برسند. کارزارهای مربوط به دستمزد، اشتغال، بازنشستگی، امنیت شغلی و معیشت، نهتنها پرتعداد بودهاند، بلکه با همراهی گسترده کاربران روبهرو شدهاند.
این الگو نشان میدهد که کارزارهای آنلاین به بستری برای بازتاب مستقیم فشارهای اقتصادی تبدیل شدهاند؛ جایی که مردم بدون واسطه، خواستههای خود را مطرح کردهاند.
ناحیه پایین–چپ: مطالبات محدود اما متمرکز
در مقابل، موضوعاتی که در ناحیه پایین–چپ قرار دارند، نه کارزارهای زیادی داشتهاند و نه امضاهای گستردهای جمع کردهاند. حوزههایی مانند «میراث فرهنگی و گردشگری»، «ورزشی» یا برخی مطالبات فرهنگی در این بخش دیده میشوند.
این به معنای بیاهمیت بودن این مطالبات نیست، بلکه نشان میدهد که این کارزارها معمولاً جامعه هدف کوچکتر و تخصصیتری دارند. مخاطبان آنها محدودترند و بیشتر از دل گروههای مشخص اجتماعی یا حرفهای شکل میگیرند. در چنین کارزارهایی، تمرکز بر مسئله مهمتر از بسیج گسترده است.
میان این دو قطب چه میگذرد؟
موضوعاتی مانند «محیط زیست»، «دانشگاهها و مدارس» یا «سیاست و امور بینالملل» اغلب در حوالی مرکز نمودار قرار گرفتهاند؛ جایی میان فراگیری و محدودیت. این جایگاه نشان میدهد که این مطالبات، بسته به شرایط زمانی و رویدادهای بیرونی، میتوانند بهسرعت به مطالبات فراگیر تبدیل شوند یا در سطحی محدود باقی بمانند.
زبان مطالبات؛ وقتی کلمات خودشان سخن میگویند
اگر نمودارهای پیشین نشان میدادند چه موضوعاتی بیشترین کارزار و امضا را به خود اختصاص دادهاند، این تصویر نشان میدهد مردم با چه زبانی از این مطالبات حرف زدهاند.

ابر واژگان، حاصل برچسبها و هشتگهایی است که کاربران به کارزارهای خود اضافه کردهاند؛ کلماتی که مستقیماً توسط مردم انتخاب شدهاند. هرچه اندازه یک واژه بزرگتر است، به این معناست که آن مفهوم در تعداد بیشتری از کارزارها تکرار شده و در مرکز توجه قرار داشته است.
در این تصویر، یک الگو بهروشنی خود را نشان میدهد: واژههایی مرتبط با شغل، اقتصاد و معیشت مانند «استخدام»، «کارمندان»، «بازنشستگان»، «حقوق»، «دستمزد»، «بیکاری» و «کادر درمان» پرتکرارتر از سایر مفاهیم ظاهر شدهاند.
همصدایی داده و زبان
این الگو دقیقاً با نتایج نمودار اولویت موضوعات همراستاست. همانطور که در نمودار تعداد کارزار و تعداد امضا دیدیم، مطالبات اقتصادی و صنفی در صدر توجه کاربران قرار دارند؛ و حالا در این تصویر میبینیم که این توجه، فقط در آمار خلاصه نشده، بلکه در زبان و واژگان مردم نیز بازتاب یافته است.
ابر واژگان نشان میدهد که دغدغههای اقتصادی فقط یک «دستهبندی آماری» نیستند، بلکه تجربهای روزمرهاند که در کلمات مردم جریان دارند. مردم از افزایش هزینهها، ناامنی شغلی، حقوق ناکافی و آیندهای نامطمئن حرف زدهاند؛ بیواسطه، صریح و بدون پیچیدگیهای رسمی.
کارزارها بهعنوان میدان بیان اجتماعی
در کنار واژههای اقتصادی، حضور مفاهیمی مانند «دانشآموزی»، «دانشگاه»، «مسکن»، «اینترنت»، «روستا» و «حقوق زنان» نشان میدهد که کارزارهای آنلاین تنها محل اعتراض اقتصادی نیستند، بلکه میدان گستردهای برای بیان انواع مطالبات اجتماعیاند. با این حال، وزن و اندازه واژهها بهخوبی نشان میدهد کدام دغدغهها در این سالها سنگینتر بودهاند.
این تصویر، بهنوعی نقشه ذهنی مطالبات مردم است؛ نقشهای که با دادههای عددی همخوان است و نشان میدهد پشت هر عدد، مجموعهای از کلمات، نگرانیها و تجربههای واقعی قرار دارد.
ریتم زمانی مشارکت: اعتراض در دل شب، مطالبه در میانه روز

نقشههای زمانی امضاها نشان میدهند که مشارکت در کارزارهای آنلاین، تصادفی و بیزمان نیست؛ بلکه ریتمی مشخص و تکرارشونده دارد. در اغلب ماههای سال، الگوی امضاها از ساعات پایانی شب تا نیمهشب به اوج میرسد؛ زمانی که بسیاری از کاربران پس از پایان کار روزانه، در خلوت شخصی خود، گوشی یا لپتاپ را برمیدارند و صدای اعتراض یا مطالبهشان را ثبت میکنند.
در مقابل، ساعات ابتدایی صبح کمترین میزان مشارکت را دارد؛ ساعاتی که زندگی روزمره، رفتوآمد، کار و مسئولیتها مجال کنش مدنی آنلاین را کمتر میدهد. این شکاف زمانی، تصویری روشن از نسبت میان زندگی اقتصادی–معیشتی و مشارکت مدنی ترسیم میکند: کارزارها اغلب پس از فراغت از فشار روزانه شکل میگیرند، نه در دل آن.

از نظر روزهای هفته نیز، اواسط هفته و پایان هفته (بهویژه چهارشنبه و پنجشنبه) سهم بیشتری از امضاها را به خود اختصاص دادهاند. این الگو میتواند نشانهای باشد از انباشت نارضایتی در طول هفته و تخلیه تدریجی آن در آستانه تعطیلات؛ جایی که ذهنها آزادتر و توجهها معطوفتر به مسائل جمعی میشود.
در کنار این، نقشه ماهانه نشان میدهد که برخی ماهها بهویژه ماههایی همزمان با افزایش فشارهای اقتصادی، نوسان قیمتها یا اخبار معیشتی با شدت بیشتری از مشارکت همراه بودهاند. این همزمانی، بار دیگر تأکید میکند که کارزارهای آنلاین نه پدیدهای انتزاعی، بلکه واکنشی مستقیم به زیست روزمره مردماند.
به بیان دیگر، این هیتمپها فقط «زمان امضا» را نشان نمیدهند؛ آنها زمانهای اعتراض، دغدغه و همصدایی را ترسیم میکنند.
کنشگران اصلی: چه کسانی کارزارها را میسازند؟
این نمودار رفتار ۲۰۰ کاربرِ فعالتر در کارزارسازی را به تصویر میکشد؛ کسانی که بیشترین سهم را در تولید کارزارها داشتهاند. در این بخش، تمامی تحلیلها بهصورت تجمیعی و بدون اشاره به هویت یا اطلاعات شخصی کاربران انجام شده و تمرکز صرفاً بر الگوهای رفتاری مشارکت مدنی بوده است. هر نقطه یک فرد است: محور افقی نشان میدهد چند کارزار ساخته، محور عمودی بیانگر تعداد امضاهای او در کارزارهای دیگران است و اندازهی دایرهها میزان کامنتگذاری را نشان میدهد؛ یعنی سطح درگیری فرد در گفتوگوی جمعی.

الگوی کلی، تمرکز شدید کاربران در حوالی مرکز نمودار است. حتی در میان فعالترینها، اغلب افراد تعداد محدودی کارزار ساختهاند و مشارکتشان در امضا و کامنتگذاری نیز متوسط یا پایین بوده است. در مقابل، چند نقطهی بزرگ و دورافتاده دیده میشود؛ کنشگرانی که هم تولیدکنندهاند و هم مشارکتکننده و در بحثها حضور پررنگ دارند.
خطوط نقطهچین نمودار را به چهار ناحیه تقسیم میکند:
- بالا-راست: کنشگران هستهای؛ افرادی که هم کارزارهای بیشتری ساختهاند و هم در حمایت از دیگران فعال بودهاند. این گروه، موتور محرک شبکهی مطالبهگری است.
- بالا-چپ: حامیان فعال؛ کسانی که کمتر کارزار ساختهاند اما با امضا و کامنت، مطالبات دیگران را تقویت کردهاند.
- پایین-راست: تولیدکنندگان منزوی؛ کارزارسازانی که مشارکت محدودی در کارزارهای دیگران داشتهاند.
- پایین-چپ: کنشگران کمتعامل؛ حضوری حداقلی در تولید و مشارکت.
این تصویر نشان میدهد مشارکت مدنی آنلاین، توزیعی نابرابر دارد: تعداد کمی کنشگر فعال، ستون فقرات کارزارها را شکل میدهند و در کنار آنها، جمع بزرگتری از کاربران با امضا و کامنت، مطالبات را زنده نگه میدارند. کارزارها را همه نمیسازند، اما بدون مشارکت جمعی، هیچ کارزاری دوام نمیآورد.
اما کنشگری مدنی فقط به تعداد کارزارها یا امضاها خلاصه نمیشود؛ زمان نیز بخشی از معناست. این تایملاین، بازهی فعالیت ۵۰ کاربر پرکار در پلتفرم را نشان میدهد؛ اینکه چه کسانی بهصورت مقطعی و چه کسانی بهشکلی پیوسته در سالهای مختلف فعال بودهاند. پررنگترین نوار، کاربری را نشان میدهد که بیشترین تعداد کارزار را ساخته و در ادامه، رفتار او را بهعنوان یک مطالعهی موردی بررسی میکنیم.

سازندهای پرکار، امضاکنندهای خاموش
کاربری که بیشترین تعداد کارزار را در این پلتفرم ایجاد کرده، تنها به نقش «سازنده» بسنده نکرده است. دادهها نشان میدهد او در کنار راهاندازی تعداد بالایی از کارزارها، در شمار قابلتوجهی از کارزارهای دیگران نیز نقش امضاکننده داشته؛ حضوری فعال اما کمصدا.

نکته قابلتوجه، عدم مشارکت کامل این کاربر در بخش کامنتهاست. با وجود فعالیت گسترده در ایجاد و امضای کارزارها، هیچ نشانهای از گفتوگو، پاسخ یا مداخله کلامی از سوی او دیده نمیشود؛ گویی ترجیح داده است اعتراض و مطالبه خود را نه از مسیر بحث، بلکه از راه کنش عددی و جمعی بیان کند.
بررسی موضوعی کارزارهای این کاربر نشان میدهد که تمرکز اصلی فعالیت او در حوزههای اقتصادی و صنفی بوده است؛ حوزهای که بر اساس دادههای کلان پلتفرم، در صدر اولویتهای مطالبهگری عمومی نیز قرار دارد. این همپوشانی، جایگاه او را بهعنوان بازیگری همسو با دغدغههای غالب جامعه برجستهتر میکند.
در مقابل، این کاربر در موضوعاتی چون فرهنگی و هنری، ورزشی، محیطزیست و میراث فرهنگی و گردشگری هیچ کارزاری ایجاد نکرده است. با این حال، امضای محدود او در این حوزهها نشان میدهد که حتی در غیاب نقشآفرینی مستقیم، خود را نسبت به این مطالبات مدنی بیتفاوت ندانسته و نوعی حس مسئولیت اجتماعی حداقلی را حفظ کرده است.
مجموع این رفتارها، تصویری از کنشگری هدفمند اما کمحاشیه ترسیم میکند؛ کاربری که حضورش را بیشتر در «ساختن» و «حمایت عددی» میبیند تا در گفتوگو و جدل، و این انتخاب، خود بخشی از معنای مشارکت مدنی در فضای آنلاین امروز است.
وقتی امضا الزاماً به گفتوگو ختم نمیشود

این نمودار رابطهی میان تعداد امضاها و حجم گفتوگو (ریپلای کامنتها) را در کارزارهای آنلاین نشان میدهد. هر نقطه یک کارزار است؛ هرچه به سمت راست میرویم، تعداد امضاها بیشتر شده و هرچه به سمت بالا حرکت میکنیم، میزان گفتوگو و پاسخگویی کاربران افزایش یافته است. اندازهی هر دایره نیز حجم کلی مشارکت نوشتاری (نسبت کامنتهای پاسخی به کل کامنتها) را بازتاب میدهد.
الگوی کلی نمودار یک واقعیت مهم را آشکار میکند: اکثریت کارزارها با وجود تعداد قابلتوجه امضا، گفتوگوی محدودی دارند. تمرکز نقاط در بخش پایین نمودار نشان میدهد که برای بسیاری از کاربران، امضا کردن پایان مشارکت است، نه آغاز گفتوگو.
با این حال، چند نقطهی شاخص از این الگو فاصله میگیرند؛ کارزارهایی که حتی با تعداد امضای متوسط، حجم بالایی از پاسخها و بحثهای درونکارزاری را تجربه کردهاند. این موارد نشان میدهد که شدت حساسیت موضوع یا ماهیت مناقشهبرانگیز مطالبه میتواند گفتوگو را فعالتر از صرفِ تعداد امضاها کند.
در سوی دیگر، کارزارهایی با صدها هزار امضا دیده میشوند که گفتوگوی اندکی دارند؛ نشانهای از حمایت گسترده اما کمعمق. این شکاف میان «حمایت عددی» و «درگیری فعال» یادآور آن است که مشارکت مدنی آنلاین لزوماً یکنواخت نیست و اشکال مختلفی از همراهی از امضای خاموش تا گفتوگوی پرتنش—را در خود جای میدهد.
این نمودار نشان میدهد که برای فهم واقعی کنش جمعی، شمارش امضاها کافی نیست؛ باید دید مردم کجا فقط همراهی میکنند و کجا وارد گفتوگو میشوند.
جمعبندی
این گزارش تلاشی بود برای دیدن آنچه معمولاً دیده نمیشود: کنش مدنی نه در خیابان، نه در تریبونها، بلکه در دادهها.
تحلیل بیش از ۲۶ هزار کارزار آنلاین نشان میدهد که مطالبهگری در ایران امروز، نه پراکنده و تصادفی، بلکه الگومند، زمانمند و عمیقاً متأثر از زیست اقتصادی مردم است. از جغرافیای نابرابر مشارکت تا زبان مشترک معیشت، از ریتم شبانه امضاها تا نقش اقلیت فعالی که موتور این میدان خاموشاند.
دادهها نشان میدهند که امضا همیشه آغاز گفتوگو نیست، اما هر امضا نشانهای است از حضوری مدنی که شکلش تغییر کرده، نه ماهیتش.
کارزارهای آنلاین در ایران صرفاً ابزار اعتراض نیستند؛ آنها آرشیو زندهای از خواستهها، نگرانیها و امیدهای یک جامعهاند. جامعهای که حتی در سکوت، مطالبهگر باقی میماند.