
روایت دادهای از برق و گاز ایران در ماههای سرد
مرور دادهای سه زمستان اخیر (۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵) بر پایهٔ گزارشهای رسمی صنعت گاز و برق
ایران در رتبهبندی جهانی ذخایر گاز، جایگاه دوم را دارد: حدود ۳۳ تریلیون مترمکعب، معادل تقریباً هفده درصد از گاز اثباتشدهٔ جهان. اما در همین کشور، هر بار که دماسنج پایین میرود، مقامهای رسمی خبر از کمبود میدهند؛ این بار هم با عددی مشخص: «حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز» در اوج مصرف زمستان پیشرو، به تعبیر مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران. برای درک بزرگیِ این عدد کافی است بدانیم کل ظرفیت تولید روزانهٔ کشور حدود ۱٬۰۳۰ میلیون مترمکعب است؛ یعنی در روزهای سرد، چیزی نزدیک به چهل درصدِ توان تأمین از جملههای حساب جا میماند. این گزارش، سه زمستان اخیر را با دادههای رسمی کنار هم میگذارد تا نشان دهد بحران گاز چگونه ساخته شده است؛ نه با یک اتفاق، که با پلههای پشت سر هم.
کشوری که با گازِ کمیابِ فراوان زندگی میکند
پارادوکس از سمت عرضه شروع نمیشود؛ ایران در تأمین گاز مشکل «کمیابی» ندارد. سهم اصلی تولید از پارس جنوبی میآید؛ میدانی که بیش از هفتاد درصد گاز کشور را تأمین میکند و شبکهٔ سراسری انتقال و توزیع گاز ایران، پس از روسیه، تقریباً بیرقیب است؛ شبکهای به طول ۱۱٫۵ برابر محیط کرهٔ زمین، به تعبیر خودِ شرکت ملی گاز. ظرفیت تولید روزانه هم در حدود یک میلیارد مترمکعب تثبیت شده است و در بهترین روزهای زمستان ۱۴۰۳، ورود گاز خام به شبکه به رکورد یک میلیارد و ۲۱ میلیون مترمکعب در روز رسید.
مشکل از سمت تقاضا است. سرانهٔ مصرف گاز خانگی در ایران دو تا سه برابر میانگین جهانی است؛ خانههای کمعایق، تجهیزات گرمایشی پرمصرف و فرهنگِ «تفت دادنِ» فضا، تقاضای خانگی را در روزهای سرد بهیکباره منفجر میکند. نکتهٔ تکاندهنده در همین یک جمله است که در پاییز امسال بارها از زبان مقامهای گاز شنیده شد: در اوج مصرف، بهازای هر یک درجه کاهش دمای هوا، حدود ۲۵ میلیون مترمکعب به مصرف کشور اضافه میشود؛ تقریباً بهاندازهٔ تولید کل یک فاز پارس جنوبی. یعنی یک شب سردتر از حد انتظار، معادل حذف یک فاز عظیم صنعتی از چرخهٔ تأمین است. زمستان ایران، برخورد یک تقاضای انفجاری با یک عرضهٔ تقریباً ثابت است.
آنتومی یک روز سرد
برای فهم بحران، باید دید گاز در یک روز سرد کجا میرود. قاعدهٔ گازرسانی شناختهشده و پایدار است: خانهها و مشترکان تجاری در اولویت اولاند؛ بعد نیروگاهها و صنایع. همین قاعده است که شکل زمستانهٔ نمودار مصرف را میسازد: در زمستان ۱۴۰۳، مصرف روزانهٔ بخش خانگی و تجاری در اوج به بیش از ۶۴۰ میلیون مترمکعب رسید؛ حدود دو سومِ کل گاز رسیده به شبکه. یعنی در سردترین روزها، گاز کشور اساساً «گازِ خانهها» است و اقتصاد صنعتی از باقیمانده سهم میبرد.
اعداد رکورد، داستان را تیزتر میکنند. در ۸ اسفند ۱۴۰۳ رکورد گازرسانی به خانهها با ۷۰۳ میلیون مترمکعب در روز شکسته شد؛ در همان روز، ورود گاز خام به شبکه ۱٬۰۲۱ میلیون مترمکعب بود؛ یعنی خانهها تقریباً ۶۹ درصد از کل گاز خام آن روز را بردند. یک سال بعد، در سرمای بیسابقهٔ اوایل بهمن ۱۴۰۴، همین رکورد با ۷۳۷ میلیون مترمکعب جابهجا شد: ۳۴ میلیون مترمکعب بیشتر، حدود چهار و هشتدهم درصد رشد در یک زمستان. هر موج سرما یک رکورد مصرف میسازد و رکوردهای پشت سر هم، سقف تولید را صدا میزنند.
باقیماندهٔ آن روزِ رکورد، حدود ۳۲۰ میلیون مترمکعب، باید خوراک نیروگاهها، صنایع عمده، صادرات و تزریق ذخایر باشد؛ با این حال تقاضای واقعی خیلی بیشتر است و همینجاست که «ناترازی» متولد میشود: فاصلهای که با بستن شیر صنایع و کمسوخت کردن نیروگاهها پر میشود. نمودار زیر دو رکورد زمستان را کنار هم میگذارد.

پلههای ناترازی: ۲۵۰، ۳۰۰، ۴۰۰
ناترازی گاز ایران یک عدد ثابت نیست؛ یک پلهنوردی است. پیش از شروع زمستان ۱۴۰۳، برآورد رسمی این بود که تأمین روزانه در بهترین حالت حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب در برابر تقاضایی بیش از ۱٬۱۵۰ میلیون مترمکعب قرار میگیرد؛ شکافی بالقوه حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب. واقعیت هم تقریباً همان بود: طبق اعلام بعدی شرکت ملی گاز، ناترازی اوجِ آن زمستانها در محدودهٔ ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز میماند و سال بعد، زمستان ۱۴۰۴، با رکورد ۷۳۷ میلیون مترمکعبیِ خانهها، ناترازی به حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب رسید.
اما زمستان پیشرو متفاوت است، چون یک متغیر تازه به معادله اضافه شده است: جنگ. حملات آمریکا و اسرائیل که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، در ۲۷ اسفند به اوج خود در صنعت گاز رسید: چهار پالایشگاه مجتمع پارس جنوبی هدف قرار گرفت و به تعبیر مدیرعامل شرکت ملی گاز، ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت از دسترس خارج شد؛ تاکنون ۱۰۰ میلیون مترمکعب به چرخه بازگشته و خالص کاهش ظرفیت امسال حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب در روز است. جمعِ این کاهش با ناترازی مزمن، همان عدد رسمی امسال را میسازد: حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب ناترازی در روزهای اوج. در برابر این عدد، ظرفیت ذخیرهسازی سراجه و شوریجه که حدود ۳۰ میلیون مترمکعب در روز است، عددی کمکی و کوچک است.

| زمستان | رکورد مصرف خانگی-تجاری (مترمکعب در روز) | ناترازی روزانه در اوج | رویداد برجستهٔ زمستان |
|---|---|---|---|
| ۱۴۰۳ | ۷۰۳ (۸ اسفند) | ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب | قطع گاز بیش از ۱۶ هزار اداره دولتی؛ تعطیلی گستردهٔ مدارس و ادارات در سرمای آذر |
| ۱۴۰۴ | ۷۳۷ (اوایل بهمن) | حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب | سرمای بیسابقه و رکورد جدید مصرف؛ در پایان زمستان، حمله به پالایشگاههای پارس جنوبی |
| ۱۴۰۵ (پیشبینی رسمی) | — | حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب | کاهش ۱۳۰ میلیون مترمکعبی ظرفیت پس از حمله؛ پویش «۲۰ درجه» برای صرفهجویی |
این جدول و نمودار، یک الگوی ساده اما بیرحم را نشان میدهند: ناترازی زمستانه در سه سال، از محدودهٔ ۲۵۰ تا ۳۰۰ به ۳۰۰ و سپس ۴۰۰ میلیون مترمکعب در روز رفته است؛ یعنی در همین سه زمستان، شکاف روزانه تقریباً یکوسوم بزرگتر شده است. اگر این روند ادامه یابد، زمستان ۱۴۰۶ با شکافی در مقیاس ۵۰۰ میلیون مترمکعب مواجه خواهد بود؛ عددی که دیگر با تعطیلی ادارات و پویشهای صرفهجویی قابل مدیریت نیست.
زنجیرهٔ دومینو: از پکیج تا دودکش نیروگاه
هر مترمکعب گازی که به خانهها میرسد، از جایی دیگر برداشته شده است؛ و آن جای دیگر، بیش از همه نیروگاهها هستند. وقتی گاز نیروگاهها کم میشود، صنعت برق به «سوخت دوم» پناه میبرد: مازوت و گازوئیل؛ سوختهایی گرانتر و آلودهتر. گزارشهای آبان ۱۴۰۳ نشان میداد در آستانهٔ آن زمستان، مصرف مازوت در یازده نیروگاه کشور ادامه داشت و تلاش دولت برای توقف آن تنها در چند نیروگاه محدود نتیجه داد.
عددها سنگینتر از آناند که در عناوین خبری دیده شوند: میانگین مصرف روزانهٔ سوخت مایع نیروگاهها در دورهٔ اخیر حدود ۳۵٫۴ میلیون لیتر بوده؛ هشت درصد بیشتر از سالهای قبل از آن. در ۲۳ آبان ۱۴۰۴، مصرف مازوت نیروگاهها تنها در یک روز از ۲۱ میلیون لیتر گذشت؛ سهمی که حتی جابهجایی آن با قطار و تانکر را به چالش لجستیکی جدی تبدیل کرد. امسال هم پیش از شروع زمستان، خبرها از آمادهسازی حدود پانزده نیروگاه برای مازوتسوزی میگویند؛ تصمیمی که عملاً پیشاپیش، سهم آلودگی زمستانی را نوشته است.
زنجیره کامل است: خانهها گاز میخواهند؛ نیروگاه مازوت میسوزاند؛ مازوت، ذرات و گوگرد به هوای سرد و وارونه میریزد؛ هوای آلوده، تعطیلی مدارس و بیماری میسازد؛ و تعطیلیها، هزینهٔ اقتصادی زمستان را سنگینتر میکنند. عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران پیش از زمستان امسال صریح گفت: «مطمئناً در زمستان با کمبود گاز مواجه خواهیم بود… احتمالاً حجم زیادی مازوت در نیروگاهها سوزانده خواهد شد و در نتیجه آلودگی شدید هوا را شاهد خواهیم بود.» پویش «۲۰ درجه» که شرکت ملی گاز امسال راه انداخته، دقیقاً برای شکستن همین زنجیره است: هر درجهای که ترموستات خانهها پایین بیاید، ۲۵ میلیون مترمکعب گاز آزاد میشود که میتواند بهجای دودکش مازوت، برق خانهها را روشن نگه دارد.
سمت برق: زمستانی روشنتر، اما با شرط
در این میان، یک دادهٔ خوشبینانه وجود دارد و شایستهٔ توجه است. سخنگوی صنعت برق در آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد ناترازی برق در اوج مصرف امسال به حدود ۱۰ هزار مگاوات رسیده است؛ عددی که در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۷٬۵۰۰ مگاوات بود و سال گذشته ۱۴ هزار. یعنی در دو سال، شکاف تولید و مصرف برق حدود ۴۳ درصد کوچکتر شده است؛ صنعتی که چند سال متوالی با خاموشیهای صنعتی و تعطیلیهای اجباری سر و کار داشت، امسال وارد زمستانی با وضعیت کمتنشتر میشود. رمزِ اعلامی صنعت برق هم شفاف است: صرفهجویی ۱۵ درصدی و مدیریت بار.
برای مقایسهٔ مقیاس، یادآوری دو عدد کافی است: پیک مصرف برق کشور در تابستان ۱۴۰۳ پس از ۳۱ بار رکوردشکنی از ۷۹ هزار مگاوات گذشت، اما رکورد زمستانهٔ کشور — ۴۰٬۳۴۲ مگاوات در دی ۱۳۹۹ — نصف تابستان است. زمستانهها بهطور ساختاری از تابستان کوچکترند و به همین دلیل ناترازی برق در فصل سرد، به تعبیر خود شبکه، «مدیریتپذیر» توصیف میشود.
اما یک شرط بزرگ وجود دارد: برقِ زمستانی هم به گاز وابسته است. در بهمن ۱۴۰۴، در اوج فشار زمستانی، ایران صادرات برق به عراق را به صفر رساند و همزمان ۵۰۷ مگاوات از ترکمنستان و ارمنستان وارد کرد؛ رفتاری که نشان میدهد شبکه در آستانهٔ زمستان چه جایگاه ظریفی دارد. مدیرعامل توانیر هم تازهترین هشدار را داده است: چالش زمستان امسال فقط افزایش مصرف نیست؛ محدودیت سوخت نیروگاهها و آسیب به شبکهٔ گاز، برقی که امسال سوی روشنتری دارد، دقیقاً از مسیر گاز تهدید میشود.

صورتحساب صنعتی زمستان
زمستان گاز، صورتحساب سنگینی هم برای صنعت دارد. گزارش وزارت صمت دربارهٔ سال ۱۴۰۳، خسارت مستقیم محدودیت انرژی به بخش صنعت را بیش از ۱۳۰ هزار میلیارد تومان نشان میدهد؛ برآورد کمیسیون صنایع و معادن مجلس حتی تندتر است: دستکم ۱۸۰ هزار میلیارد تومان ضرر برای صنایع فقط از قطعی گاز و برق. و اگر هزینههای غیرمستقیم و عدمالنفع را هم حساب کنیم، مجموع شکاف در ۱۴۰۳ به ۳۰۳٫۵ هزار میلیارد تومان میرسد؛ رقمی که عملاً معادل بخشی از سرمایهگذاری سالانهٔ کل صنعت کشور است.
پشت این هزاران میلیارد، مصادیق ملموس هم هستند: پتروشیمی خراسان به دلیل نبود خوراک و سوخت، در زمستان ۱۴۰۳ به مدت ۱۰۰ روز کامل تعطیل بود؛ مدیرعامل هلدینگ تاپیکو هم زیان ناترازی گاز برای هر پتروشیمی وابسته به این هلدینگ را نزدیک به هزار میلیارد تومان برآورد کرد. برای سال جاری هم برآورد اعلامشده از کمیسیون صنایع مجلس، خسارت واحدهای تولیدی را تا پایان سال بالغ بر ۴۰۰ هزار میلیارد تومان پیشبینی میکند؛ نزدیک به سه برابرِ رقم رسمیِ سال ۱۴۰۳. زمستانِ گاز، هزینهٔ خود را نه فقط در قبض خانوار، که در تولید ملی و اشتغال میگذارد.
زمستان پیشرو در سه عدد
سه عدد، زمستان ۱۴۰۵ را خلاصه میکند: ۴۰۰ میلیون مترمکعب ناترازی روزانهٔ گاز در اوج؛ ۱۰ هزار مگاوات ناترازی برق؛ و ۲۵ میلیون مترمکعب مصرف اضافه بهازای هر درجه سرمای بیشتر. اولی بحران را میسازد، دومی آن را کوچکتر از سالهای قبل نشان میدهد و سومی، کلید حل مسئله را در دست خانوارها میگذارد.
جعبهابزار دولت برای این زمستان، بهجای افزایش عرضه، بیشتر روی «مدیریت تقاضا» بسته شده است: پویش ۲۰ درجه برای تنظیم ترموستات خانهها به دمای ۲۰ درجه؛ هدفگذاری صرفهجویی یک میلیارد مترمکعب گاز در سال؛ و احتمال تعطیلی یا آموزش مجازی مدارس و دورکاری در روزهای پیک، که به صراحت از سوی نمایندگان مجلس مطرح شده است. حساب سرانگشتی هم ساده است: اگر هر خانواده فقط دو درجه ترموستات را پایین بیاورد، نزدیک به ۵۰ میلیون مترمکعب گاز در روز آزاد میشود؛ یعنی حدود یکهشتمِ کل ناترازی، بدون یک تریلیون تومان سرمایهگذاری جدید.
اما فشارها بیوقفه بیشتر هم میشوند: تازهترین ضربه، توقف ترانزیت گاز ترکمنستان از مسیر ایران به ترکیه در آبان ۱۴۰۵ است؛ تصمیمی که هم درآمد ترانزیتی را میبُرد و هم گزینههای انعطاف شبکه را محدودتر میکند. جمعبندی دادهای این گزارش یک پیام روشن دارد: زمستان ایران دیگر مسئلهٔ «تأمین» نیست؛ مسئلهٔ «تقاضا»ست. تا وقتی هر درجه سرما معادل یک فاز پارس جنوبی مصرف اضافه باشد، گرانترین میدان گازی جهان هم نمیتواند جای عایقکاری دیوار و یک ترموستات باملوق را بگیرد.
روش کار و منبع داده
این گزارش بر پایهٔ اعلانهای رسمی شرکت ملی گاز ایران، توانیر و وزارت نیرو و گزارشهای خبرگزاریهای رسمی (ایرنا، مهر و رسانههای اقتصادی) نوشته شده است؛ از جمله: اعلان مدیرعامل شرکت ملی گاز دربارهٔ ناترازی ۴۰۰ میلیون مترمکعبی زمستان ۱۴۰۵ (عصر ایران، ۱۶ آبان ۱۴۰۵)، خبر رکورد ۷۳۷ میلیون مترمکعبی مصرف خانگی-تجاری و ناترازی ۳۰۰ میلیون مترمکعبی (ایرنا، بهمن ۱۴۰۴)، گزارش رکورد ۷۰۳ میلیون مترمکعبی ۸ اسفند ۱۴۰۳ و قطع گاز ۱۶ هزار اداره (شرکت ملی گاز)، اعلام سخنگوی صنعت برق دربارهٔ ناترازی ۱۰ هزار مگاواتی برق (ایرنا، آبان ۱۴۰۵) و زمانبندی حملات به زیرساخت انرژی (BBC فارسی، آبان ۱۴۰۵). فهرست کامل منابع با نشانی اینترنتی، در ویراست الکترونیکی همین اثر ارائه شده است.
شفافیت تحلیل: فرایند گردآوری و تحلیل داده با کمک هوش مصنوعی انجام شده است؛ طراحی پرسشها، انتخاب برشهای روایی و ویراستاری نهایی با انسان است. همهٔ اعداد این متن مستقیماً به گزارش منبع ارجاع دارند و هیچ عددی خارج از منابع رسمی استفاده نشده است. مقایسهها و درصدهای محاسبهشده (مانند سهم ۶۹ درصدی خانهها در روز رکورد و کاهش ۴۳ درصدی ناترازی برق) از همین اعداد رسمی بهدست آمدهاند.