
روایت دادهای از پانزده سال نوسان ارز در ایران
تحلیل ۳٬۹۹۹ روز معاملاتی بازار آزاد دلار (آذر ۱۳۹۰ تا آبان ۱۴۰۵)
پانزده سال پیش، در روزهای پایانی آذر ۱۳۹۰، هر دلار آمریکا در بازار آزاد تهران نزدیک ۱۳٬۷۰۰ تومان قیمت داشت. امروز، در میانهٔ آبان ۱۴۰۵، همین دلار با نرخ ۲٬۶۳۹٬۰۰۰ تومان معامله میشود؛ یعنی ۱۹۲ برابر شدن در پانزده سال. اما این عدد پایانی، تمام ماجرا نیست. وقتی تکتک ۳٬۹۹۹ روز معاملاتی این بازار را کنار هم میگذاریم، داستانی شکل میگیرد که نه یک خط صعودی ساده است و نه یک فاجعهٔ یکشبه؛ داستان سه بازارِ متفاوت است که پشت سر هم آمدهاند: سالهای آرامشِ کاذب، سالهای جهش، و رژیم تازهای که در سه سال گذشته شکل گرفته است.
پانزده سال در یک نمودار
نمودار زیر تمام مسیر را نشان میدهد. محور عمودی لگاریتمی است تا هم سالهای آرامِ آغازین و هم انفجارهای سالهای آخر، در یک قاب دیده شوند. سه ناحیهٔ سایهخورده، سالهاییاند که دلار در آنها بیش از پنجاه درصد گران شد.

روی این منحنی، متوسط رشد سالانهٔ دلار حدود ۴۲ درصد بوده است؛ عددی که اگر در هر کسبوکار دیگری اتفاق میافتاد، عناوین اصلی روزنامهها میشد. اما نکتهٔ مهم شکلِ مسیر است، نه فقط شیبِ میانگین آن: بازار در این پانزده سال «یکنفر» نبوده است؛ سه شخصیت متفاوت داشته که هر کدام قواعد بازی خودشان را داشتند.
سه رژیمِ یک بازار
رژیم اول (۱۳۹۰ تا ۱۳۹۶): آرامشِ نیمهآرام. در هفت سال ابتدایی، رشد سالانهٔ دلار معمولاً زیر سیوپنج درصد میماند و سال ۱۳۹۲ حتی تنها سالِ ارزانشدن دلار است؛ سالی که دلار سیزده درصد کسر قیمت داشت. در این دوره، بازار ارز بیشتر دنبالکنندهٔ تورم بود تا پیشتاز آن، و شهروند تهرانی میتوانست برنامهٔ یکساله برای پسانداز دلاری بچیند.
رژیم دوم (۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰): عصر جهش. سال ۱۳۹۷ با رشد ۱۶۳ درصدی، پرتلاطمترین سال این پانزده سال است؛ جالب آنکه هم بزرگترین ریزشهای تکروزهٔ تاریخ این داده (بهار ۹۷، روزهای امید به ماندن در توافق) و هم خوشهٔ سنگینترین جهشها (پاییز همان سال، همزمان با بازگشت تحریمها) در همین سال رخ دادهاند. سپس بهار ۱۳۹۹ و موج کرونا، دلار را در یک سال به بیش از شصت درصد بالاتر برد.
رژیم سوم (۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵): سُر خوردنِ مداوم. سه سال اخیر، الگوی تازهای نشان میدهند: نه جهشهای یکشبه، بلکه صعود پیوستهٔ ۶۲ تا ۶۶ درصدی در هر سال. یعنی بازار دیگر «میترسد و میخوابد» نیست؛ آرام اما بیوقفه بالا میرود. همین سه سال بهتنهایی ۲۸ درصد از کل رشد لگاریتمی پانزدهساله را در خود جای دادهاند؛ با وجود آنکه فقط یکپنجم بازهٔ زمانی است.

پانزده سال، سالبهسال
| سال | آغاز سال (تومان) | پایان سال (تومان) | رشد سالانه |
|---|---|---|---|
| ۱۳۹۰ | ۱۳٬۷۰۰ | ۱۹٬۱۲۳ | — |
| ۱۳۹۱ | ۱۸٬۹۰۰ | ۳۴٬۵۰۵ | +۸۰٪ |
| ۱۳۹۲ | ۳۴٬۲۲۰ | ۳۰٬۱۷۰ | −۱۳٪ |
| ۱۳۹۳ | ۳۰٬۴۰۰ | ۳۳٬۴۳۶ | +۱۱٪ |
| ۱۳۹۴ | ۳۳٬۹۲۵ | ۳۴٬۲۶۳ | +۲٪ |
| ۱۳۹۵ | ۳۴٬۲۵۳ | ۳۷٬۴۸۰ | +۹٪ |
| ۱۳۹۶ | ۳۷٬۶۵۰ | ۴۸٬۹۹۰ | +۳۱٪ |
| ۱۳۹۷ | ۴۹٬۷۱۰ | ۱۲۸٬۹۴۰ | +۱۶۳٪ |
| ۱۳۹۸ | ۱۲۹٬۴۹۰ | ۱۴۹٬۰۳۰ | +۱۶٪ |
| ۱۳۹۹ | ۱۴۸٬۹۸۲ | ۲۳۹٬۶۳۰ | +۶۱٪ |
| ۱۴۰۰ | ۲۵۱٬۴۰۹ | ۲۶۲٬۵۲۰ | +۱۰٪ |
| ۱۴۰۱ | ۲۶۲٬۲۱۰ | ۴۸۱٬۰۱۴ | +۸۳٪ |
| ۱۴۰۲ | ۵۱۰٬۰۴۰ | ۶۰۳٬۵۱۰ | +۲۵٪ |
| ۱۴۰۳ | ۶۰۸٬۷۳۰ | ۹۷۷٬۸۰۰ | +۶۲٪ |
| ۱۴۰۴ | ۹۷۶٬۵۵۰ | ۱٬۵۹۲٬۸۰۰ | +۶۳٪ |
| ۱۴۰۵ | ۱٬۵۵۱٬۶۰۰ | ۲٬۶۳۹٬۰۰۰ | +۶۶٪ |
در این جدول دو ردیف بیش از بقیه چشم را میگیرد. ردیف ۱۳۹۲، تنها سالی است که ستون رشد منفی است؛ نشان میدهد سیاستگذار یک بار توانست توقع ارزی را کم کند، اما این توانایی در هیچ سال دیگری تکرار نشد. و ردیفهای ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۵ که سه سال پشت سر هم بالای شصت درصد رشد نشان میدهند؛ تکراری که در هیچ دورهٔ دیگری از این داده دیده نمیشود.
روزهای آتش
بزرگترین جهشهای تکروزه، اتفاقی و پراکنده نیستند؛ خوشهای میآیند. هشت روز برترِ رشد روزانه، همگی در پنج سال رخ دادهاند: ۱۳۹۱، ۱۳۹۷، ۱۳۹۹ و ۱۴۰۱. سه جهش از هشت جهش بزرگ در سال ۱۳۹۷ ثبت شدهاند و دو جهش در سال کرونا. بازار ارز ما «روزهای معمولی» زیادی دارد، اما استرسِ خود را در چند روز معدود تخلیه میکند.

نکتهٔ کمتر دیدهشده: بزرگترین ریزشهای روزانه هم متعلق به همان سال ۱۳۹۷ است؛ سه روز، هر کدام با سقوط بیش از پانزده درصد. سالی که هم بیشترین امید را داشت و هم بیشترین شک را. برای شهروندی که پساندازش را در بهار ۹۷ دلاری کرده بود، این سال بهترین دوره بود؛ برای کسی که در پاییز همان سال وارد شد، آغاز یک رالی سنگین. یک سال، دو تجربهٔ متضاد.
بازارِ آرامتر، اما بیرحمتر
نوسانسنجی، نیمهٔ پنهان همین داستان است. اگر نوسان روزانهٔ دلار را سالبهسال اندازه بگیریم، پرتلاطمترین سال، باز هم ۱۳۹۷ است: نوسان روزانه در آن سال بهطور میانگین چهار درصد بود؛ یعنی تقریباً هیچ روزی «روز معمولی» نداشت. در مقابل، آرامترین سالها ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶ بودند که نوسان روزانه به نیم درصد هم نمیرسید. اما نکتهٔ تازه در سالهای آخر است: سه سال اخیر سالهای آرامیاند — نوسان روزانهشان کمتر از دو درصد است — و در عین حال سالهایی با بیشترین رشد تجمعی. بازار دیگر با یک ضربهٔ بزرگ نفسنفس نمیزند؛ آرام و بیصدا بالا میرود. برای خانوار، این یعنی خطر دیگر «روزهای آتش» نیست؛ خطر، فرسایشِ روزمره است که خبر نمیسازد اما پسانداز را میخورد.
ریتم دوبرابر شدن
شاید سادهترین راه برای فهمیدن این پانزده سال، شمردن «دوبرابر شدن»ها باشد. دلار در این مدت هفت بار دو برابر شده است؛ اما ریتم این دوبرابر شدنها بیرحمانه تندتر شده است: فاصلهٔ دومین تا سومین دوبرابر شدن، پنج سال و نیم طول کشید؛ درحالیکه آخرین دوبرابر شدن (عبور از یک میلیون و ۷۵۰ هزار تومان در بهمن ۱۴۰۴) تنها حدود پانزده ماه بعد از قبلی اتفاق افتاد. یعنی حتی اگر سرعت رشد اسمی ثابت بماند، حس «فرسودگی پول» برای خانوار هر سال ملموستر میشود، چون فاصلهٔ میان ضربهها کوتاهتر میشود.
دلار، دماسنجِ زندگی
چرا این اعداد مهماند؟ چون دلار در اقتصاد ایران فقط یک دارایی نیست؛ دماسنج و ساعتِ همزمانِ هزاران قیمتی است که خانوار میخرد: از لوازم خانگی و خودرو تا دارو و قطعات صنعتی. وقتی رژیم سوم میگوید «شصت و شش درصد در سال»، یعنی برنامهریزی مالی خانوار با واحد پول ملی، عملاً برنامهریزی روی یک خطِ بهسرعت کاهنده است. دادهها میگویند در ۲٬۴۰۲ روز از این ۳٬۹۹۹ روز — یعنی شصت درصدِ کل دوره — دلار بالای شصت هزار تومان بوده است؛ آستانهای که روز نخستِ داده، محال به نظر میرسید.
با این داده میتوان یک حساب سرانگشتی ساده هم کرد: میانگین رشد سالانهٔ دلار در این دوره حدود ۴۲ درصد بوده است؛ یعنی بهطور میانگین، ارزش دلاریِ پول ملی هر سال در حدود سی درصد کوچکتر شده است. نه با یک اتفاق، که با همین سُرخوردنِ آرام. برای پسانداز تومانی، این یعنی زمان بهتنهایی یک هزینهٔ پنهان است؛ هزینهای که در سالهای آرام دیده نمیشود و در سالهای جهش یکباره پسانداز را خالی میکند.
این گزارش پیشبینی نمیفروشد؛ الگو میفروشد. الگویی که میگوید: دورههای آرامش در این بازار همیشه موقت بودهاند، جهشها خوشهای میآیند، و بعد از هر جهش، بازار به «سطح جدید» خود عادت میکند و هیچگاه به سطح پیشین برنگشته است. تنها سالی که این قاعده را شکست، ۱۳۹۲ بود؛ و همان سال، تنها سالِ خبر خوبِ این داده است.
روش کار و منبع داده
دادهٔ این گزارش، تاریخچهٔ روزانهٔ نماد دلار آمریکا در بازار آزاد (price_dollar_rl) از پایگاه عمومی tgju.org است: ۳٬۹۹۹ رکورد معاملاتی از ۵ آذر ۱۳۹۰ تا ۱۸ آبان ۱۴۰۵، شامل قیمت باز، کمینه، بیشینه و بستهٔ هر روز. دادهها پاکسازی و به تقویم شمسی استاندارد شدند و سپس با موتور تحلیل دادهٔ «فرمول ۳۶۰» پردازش شدند: محاسبهٔ بازده و نوسان روزانه، فازبندی سالها بر اساس رشد، کشف خوشههای جهش، و شمارش دوبرابر شدنها. تمام اعداد این متن مستقیماً از همین دادهٔ عمومی بازتولید میشود.
شفافیت تحلیل: فرایند تحلیل با کمک هوش مصنوعی انجام شده است؛ طراحی پرسشها، انتخاب برشهای روایی و ویراستاری نهایی با انسان است. نمودارها با دادهٔ خام بازتولیدشدنیاند و کد تحلیل برای بازبینی داوران و علاقهمندان در دسترس است.