تجاوز ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ که با ترور رهبر ایران آغاز شد، نهتنها غرب آسیا را در عمیقترین بحران ژئوپلیتیک دهههای اخیر فرو برد، بلکه زلزلهای فکری در میان پژوهشگران و اتاقهای فکر چین پدید آورد. بررسی خروجی فکری کانونهای دانشگاهی، پژوهشکدههای وابسته به حزب و دولت، تحلیلهای راهبردی شرکتهای ملی انرژی چین و یادداشتهای اندیشکدههای بینالمللی ناظر بر رفتار پکن نشان میدهد که نگاه استراتژیستهای چینی به این جنگ، از یک واکنش اولیه آمیخته با شوک و خوانش حقوقی در مارس ۲۰۲۶، بهمرور به سمت یک بازتنظیم ساختاری در منطقه از ارزیابی محدودیتهای عملیاتی قدرت نظامی آمریکا تا بازتعریف نوعی نظم پساآمریکایی در خلیج فارس در پاییز ۲۰۲۶ تکامل یافته است. بازخوانی این سیر تحلیلی، منازعات درونی کارشناسان و تحلیلگران چین بر سر فرصتها و خطرات این جنگ، مفاهیم و تمثیلهای تازهای برای تبیین وضعیت وجود آورده که میتوان با واکاوی آنها، درک عمیقتری از راهبرد پکن در جهتدهی به آینده جنگ ارائه کرد.
متن پیش رو با بررسی برخی مقالات چینی درباره تحولات غرب آسیا پس از تجاوز امریکا و اسرائیل به ایران و دیگر پژوهشگران این حوزه در ماههای اخیر، با استفاده از هوش مصنوعی، در پنج پرده تهیه شده است. سناریوی محتملی که چین برای آن برنامهریزی میکند تداوم وضعیت فرسایشی نهجنگ نه صلح است که پکن ترجیح میدهد بدون اینکه هزینه برقراری امنیت منطقه به گردنش بیافتد، از فرصتی که برای گسترش روابط با کشورهای منطقه خواهد داشت استفاده کند.
۱ – از شوک راهبردی تا صورتبندی «نظم مبتنی بر ترس» (اسفند ۱۴۰۴)
در نخستین روزهای پس از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، نوشتههای تحلیلگران چینی در کانونهای فکری پکن و شانگهای بازتابی از بهت ناشی از آغاز جنگ و بهویژه زمانبندی آن بود. ضربات نظامی مشترک در شرایطی فرود آمد که مذاکرات غیرمستقیم هستهای در اوایل فوریه متوقف شده بود و تنها یک روز پیش از حمله، وزیر امور خارجه عمان دستیابی به توافق را «در دسترس» خوانده بود. در میان تحلیلگران چینی، نوعی اجماع قاطع شکل گرفت مبنی بر اینکه فرآیند دیپلماتیک واشنگتن صرفاً یک «پرده دود» [烟雾弹] و فریب تاکتیکی برای خرید زمان و استقرار تجهیزات رزمی بوده است؛ چنانکه خبرگزاری دولتی شینهوا تصریح کرد مذاکرات هستهای «نه یک مسیر واقعی بهسوی حلوفصل مسالمتآمیز، بلکه وقفهای تاکتیکی پیش از آغاز دوباره حملات نظامی بود».
با این حال، مواجهه کارشناسان چینی با نمایش قدرت نظامی آمریکا دچار یک دوگانگی بنیادین شد. از یک سو، حقوقدانان و دیپلماتهای پیشین لحنی تند و ملامتگر اتخاذ کردند؛ گائو ژیکای (Gao Zhikai)، دیپلمات پیشین و مفسر ارشد بینالمللی، ترور هدفمند رهبر یک کشور مستقل را مصداق بارز «تروریسم دولتی» [国家恐怖主义] نامید. اما از سوی دیگر، این محکومیت با اشاره به کارآمدی عملیاتی ماشین جنگی واشنگتن نیز همراه بود. نیو تانچین (Niu Tanqin)، از مشهورترین نویسندگان تحلیل بینالملل در چین، با صراحت نوشت که «نمیتواند دقت عملیاتی ایالات متحده را تحسین نکند». ژنگ یونگنیان (Zheng Yongnian)، از برجستهترین نظریهپردازان روابط بینالملل چین، گامی فراتر نهاد و گفت این عملیات اثبات کرد آمریکا همچنان «قدرت شماره یک جهان» است. ژنگ با صراحت اعلام کرد نظم پیشینِ مبتنی بر قواعد به پایان خط رسیده و جای خود را به یک واقعیت هابزی یعنی «نظم بینالمللی مبتنی بر ترس» [基于恐惧的国际秩序] داده است؛ واقعیتی ساختاری که چین نباید صرفاً بر آن مویه کند، بلکه باید ملزومات بقا در آن را بیاموزد. او با اشاره به کاربرد هوش مصنوعی در ضربات آمریکا هشدار داد چین نباید در «دام اخلاقگرایی افراطی و خودمهارگری» [过度道德化的陷阱] گرفتار شود و تمثیل تاریخی باروت را یادآور شد که چینیها آن را برای آتشبازی در جشنها به کار بردند اما غربیها با آن توپ جنگی ساختند؛ با این کلام صریح که: «استفاده نکردن از یک توانمندی بهمنزله نداشتن آن است»[不用等于没有].
همزمان در نشست تخصصی ۸ مارس ۲۰۲۶ در موسسه مطالعات بینالمللی شانگهای (SIIS)، تحلیلگران ارشد چینی کالبدشکافی راهبرد دفاعی ایران را آغاز کردند. جین لیانگشیانگ (Jin Liangxiang)، مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه در این موسسه، مفهوم بنیادین «راهبرد مقاومت موزائیکی و تمرکززدا» [去中心化、马赛克式的抵抗战略] را پیش کشید. او تشریح کرد که تهران با درسآموزی از شکست ارتش عراق در سال ۲۰۰۳، ساختار دفاعی خود را به مناطق رزمی خودمختار تقسیم کرده که هر فرمانده ارشد حداقل تعیین سه لایه جانشین فوری دارد و بدین ترتیب، ضربات قطع رأس آمریکا عملاً فلجکننده نخواهد بود. جین استدلال کرد که ایران با بهرهگیری از انبار گسترده موشکهای کوتاهبرد و پهپادهای کمهزینه برای فرسودن پدافند گرانقیمت اسرائیل و آمریکا وارد یک بازی فرسایشی شده که قاعده آن روشن است: «برای ایران، شکست نخوردن به معنای پیروزی است» [不败即胜利].
جین لیانگشیانگ در یادداشت تحلیلی تکمیلی خود در ۳۱ مارس ۲۰۲۶ در پایگاه چاینا-یواس فوکوس (China-US Focus) با عنوان «دنیا در حال پرداخت بهای جنگ ترامپ است»، ریشههای روانشناختی و راهبردی حمله را با واژگانی صریحتر تشریح کرد. او این تهاجم را ناشی از تلاقی «فرصتطلبی و ماجراجویی نظامی ترامپ» با «جاهطلبیهای توسعهطلبانه طرح اسرائیل بزرگ نتانیاهو» دانست و یادآور شد که ترامپ پس از موفقیت بدون هزینه در عملیات ژوئن ۲۰۲۵ (موسوم به عملیات «چکش نیمهشب» در جنگ ۱۲ روزه) علیه تأسیسات هستهای ایران و ربودن مادورو رئیسجمهور ونزوئلا در ژانویه ۲۰۲۶، دچار این توهم شد که بدون پرداخت بهای گزاف نظامی میتواند رهبر ایران را حذف کند و کار را پایانیافته تلقی نماید. او دستاویزهای واشنگتن را به بطری مشهور «پودر لباسشویی کالین پاول» به جای ماده اولیه سلاح کشتار جمعی در سال ۲۰۰۳ تشبیه کرد که برای حمله به عراق علم شده بود. جین با بهرهگیری از ضربالمثل کهن چینی نوشت: «کسی که گره را بسته باید خودش آن را باز کند» [解铃还须系铃人] و هشدار داد که واشنگتن نباید اراده ایران را دستکم بگیرد، زیرا همانطور که در ضربالمثلها آمده است «حتی خرگوش آرام هم وقتی در تنگنا قرار گیرد گاز میگیرد» [兔子急了也咬人] و این نبرد میتواند به لحظه پایان قطعی هژمونی آمریکا بدل شود.
در همان نشست ماه مارس شانگهای، ژو ییچی (Zhou Yiqi) این نبرد را یک «نقطه عطف راهبردی» [战略分水岭] خواند و تأکید کرد که توانمندی آمریکا برای پیروزی برقآسا نهایتاً یک ماه دوام خواهد آورد و پس از آن فشارهای ذخایر موشکی و تلاطمات داخلی اوج میگیرد؛ اگر آمریکا پیروز شود، هژمونی آن در خاورمیانه شبیه به یک «درخشش پیش از مرگ / بازگشت موقت حیات» [回光返照] جلوهگر میشود، اما ایستادگی ایران به معنای شتابگیری زوال قدرت آمریکا و عینیت یافتن انگاره «صعود شرق و افول غرب» [东升西降] خواهد بود. علاوه بر این، یو هایجیه (Yu Haijie) از منظر اقتصاد سیاسی به موضوع نگریست و هشدار داد که هدف قرار گرفتن پایگاههای نظامی آمریکا و بیپناه ماندن کشورهای خلیج فارس، افسانه چتر امنیتی واشنگتن را نابود کرده و مستقیماً «بنیانهای پترودلار» [石油美元的根基] را متزلزل میسازد؛ عاملی که تمایل صندوقهای ثروت ملی خلیج فارس را برای خروج داراییها از دلار و حرکت بهسوی داراییهای بر پایه یوآن تقویت میکند.
۲ – منازعه بر سر فرصت راهبردی، دام هژمونیک و مرزهای بیطرفی
با ورود جنگ به ماه دوم، دوگانگیها و تفاوت دیدگاههای محسوسی در ادبیات تحلیلی چین نمایان شد. کارشناسان در ارزیابی پیامدهای کلان این بحران برای جایگاه ژئوپلیتیک چین و نحوه واکنش به آن به چند دسته تقسیم شدند.
در هسته این اختلافات، مناقشه بر سر ماهیت نبرد جاری بود. پژوهشگرانی نظیر ژو ژائویی (Zhu Zhaoyi) از مدرسه کسبوکار دانشگاه پکن معتقد بودند درگیر شدن نظامی و مالی واشنگتن در خلیج فارس، توجه پنتاگون را از تایوان و دریای چین جنوبی منحرف میسازد. اما در سوی دیگر، پژوهشگرانی نظیر چیان یاشو (Qian Yaxu) استدلال میکردند که اگر آمریکا موفق به تغییر رژیم شود، جبهه خاورمیانه را بهسرعت بسته و توان انباشته خود را متوجه مهار پکن خواهد کرد. همچنین لی ژنگ (Li Zheng) و یه ویمیان (Ye Weimian) یادآور شدند که این حمله در پنجرهای رخ داد که روسیه در اوکراین دچار فرسایش شده بود و بنابراین هدف پنهان آن، بستهتر کردن فضای تنفس مشترک پکن و مسکو و تحمیل یک «اثر انجماد / ارعاب» [寒蝉效应] بر کشورهای جنوب جهانی بوده است تا از گرایش به پکن دست بکشند.
در سطح سیاستگذاری، صدای غالب کارشناسان همراستا با ژاکوب ماردل در گزارشهای تحلیلی سینیکیشن، بر لزوم حفظ «بیطرفی فعال» [积极中立] و خویشتنداری ازسوی چین استوار بود. با این حال، ژنگ گه (Zheng Ge)، حقوقدان برجسته، یک استثنای چشمگیر بود؛ او صراحتاً نوشت که تداوم بیطرفی به مسیر جنگ بستگی دارد و میانجیگری موثر چین در چنین بحران عظیمی «مستلزم آن است که چین از اصل سنتی عدم مداخله خود فراتر رود» [超越传统不干涉原则]، زیرا اگر حکومت ایران سرنگون شود و رژیمی وابسته به غرب روی کار آید، سرمایهگذاریهای سنگین چین در طرح کمربند و راه «خاکستر خواهد شد». ژنگ یونگنیان نیز به لحنی مشابه نوشت: «در گام بعدی، ما باید قدرت و سیاستهایی در شأن و برازنده یک قدرت بزرگ را به نمایش بگذاریم». با این همه، اکثریت کارشناسان، از جمله چن جیاهویی (Chen Jiahui)، اکیداً هشدار دادند که منافع حیاتی چین ایجاب میکند که بحران ایران به هیچ وجه به مناسبات دوجانبه تجاری پکن و واشنگتن سرایت نکند. موضعی که در عبارت کمنظیر و بیپرده لی نان (Li Nan) و چن کاییو (Chen Kaiyu) متبلور شد: «جهان شبیه به یک گروه نمایشی شلخته و بیقاعده است؛ بگذارید دنیا در آشوب بماند، چین باید به ساختن و پیشبرد قدرتمند خود ادامه دهد» [世界就是个草台班子,让世界继续乱吧,中国继续做好自己].
۳ – از شوک زنجیره تأمین تا فرسایش هژمونی آمریکا (اردیبهشت تا مرداد ۱۴۰۵)
با فرارسیدن ماههای مه و ژوئن ۲۰۲۶، محتوای مقالات به شکل محسوسی با ارزیابیهای اولیه فاصله گرفت. گذر زمان و ورود بحران به فاز فرسایشی باعث شد کانون توجه تحلیلگران از هیجانات میدان جنگ بهسوی تأثیرات زنجیره تأمین صنعتی، آستانه تحمل انرژی و ارزیابی عینی محدودیتهای نظامی آمریکا تغییر جهت دهد.
در مه ۲۰۲۶، گزارش تفصیلی موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک (IISS) با عنوان «چین و جنگ در ایران: عملگرایی و تابآوری ملی» نشان داد که چگونه اقتصاد چین توانسته شوک بسته شدن مقطعی تنگه هرمز را جذب کند، اما در عین حال آسیبپذیریهای پنهان بخش پتروشیمی را عیان ساخت. پنگ شائوزونگ (Peng Shaozong)، اقتصاددان پیشین کمیسیون ملی توسعه و اصلاحات چین (NDRC)، افشا کرد که وابستگی ۴۵ درصدی چین به واردات متانول و ۱۰ درصدی به پلیاتیلن از ایران، باعث جهش ۱۵ تا ۳۰ درصدی قیمت این مواد خام شده و «اثر فزاینده و چندبرابری شدیدی بر بخش تولید و صنایع بالادستی و پاییندستی چین گذاشته و امواج شوکآوری به اقتصاد واقعی وارد کرده است». همچنین وابستگی ۵۶ درصدی چین به گوگرد خاورمیانه در آستانه فصل کاشت بهاره، پکن را ناچار کرد در ماه مه صادرات اسید سولفوریک را ممنوع کند. با این حال، همانگونه که این گزارش مستند میکرد، ذخایر عظیم نفتی، جهش در بهکارگیری خودروهای برقی و افزایش تولید داخلی مانع از وقوع یک بحران سوخت حاد شد.
همزمان در حوزه اقتصاد انرژی، پژوهشگران پژوهشکده اقتصاد و فناوری شرکت ملی نفت چین (CNPC ETRI) در نشریه «اقتصاد بینالمللی نفت» در ماه مه ۲۰۲۶ زاویه نوینی را گشودند. لو یاچن (Lu Yachen) و دای جیاچوان (Dai Jiaquan) در مقالهای با بررسی «آستانه تحمل بهای نفت در آمریکا»، استدلال کردند که به برکت انقلاب نفت شیل، اقتصاد آمریکا تا سطح نفت ۱۰۰ دلار در هر بشکه دچار شوک سیستمی نمیشود و فشار واقعی بر معیشت خانوارها تنها در نفت ۱۲۰ دلاری پدیدار میگردد. از این رو، برخلاف گمانهزنیهای اولیه، واشنگتن عجلهای برای پایان دادن فوری به جنگ ندارد و نبرد را به شکل «مدتزمان طولانی همراه با تشدیدهای مقطعی و متناوب» [较长周期内的间歇性升级] پیش خواهد برد. در تحلیل دیگری، وانگ شی (Wang Xi) و گائو فنگ به بررسی پیامدهای خروج امارات از اوپک در اول مه ۲۰۲۶ پرداخته و نتیجه گرفتند که نظم سنتی نفت نیز سطحی از فروپاشی را تجربه میکند و کشورهای تولیدکننده به دنبال خودمختاری راهبردی و نوعی «نگاه به شرق» [向东看] هستند.
در ژوئیه ۲۰۲۶ و با فرا رسیدن «روز صدوپنجاهم جنگ»، تحول مفهومی عمیقتری در نوشتهها رخ داد. یانگ زی (Yang Zi) در گزارش ارزیابی راهبردی دانشگاه فنی نانیانگ سنگاپور (RSIS) با استناد به مقالات نشریه ارگان حزب کمونیست، چوشی (Qiushi)، و تحلیلهای موسسه معاصر روابط بینالملل چین (CICIR)، نوشت که تحلیلگران ارشد چین به این نتیجه رسیدهاند که جنگ سه نقطه ضعف تاریخی آمریکا را افشا کرد: نخست، ناتوانی ترامپ در هدایت جنگهای فرسایشی؛ شخصیتی مناسبِ اقدامات ضربتی و بدون محاسبه که ثابت کرد «فرمانده کلی بیکفایت» [inept commander-in-chief] است. دوم، محدودیت ابزار نظامی؛ ناکامی پدافندهای گرانقیمت آمریکا در برابر موجهای انبوه پهپادی و موشکی و اتمام نگرانکننده ذخایر موشکهای پدافندی رهگیر. سوم، شکاف عمیق در ائتلاف غرب؛ جایی که متحدان عرب حاشیه خلیج فارس از مشورت کنار گذاشته شدند و زیر ضربات ایران بیپناه ماندند، و اروپاییها از اعزام ناوگان برای بازگشایی هرمز خودداری کردند. به باور یانگ زی، این عیانشدنِ ضعفها باعث شد تا فرماندهان ارتش آزادیبخش خلق چین احساس اعتمادبهنفس نظامی بالاتری پیدا کنند و پکن دست به آزمودن بازدارندگی واشنگتن بزند؛ چنانکه آزمایش موشک بالستیک زیردریاییپایه چین در اقیانوس آرام در ۶ ژوئیه و تشدید گشتهای گارد ساحلی در تنگه تایوان در همین چارچوب قابل فهم بود.
در همین دوره، تانگ ژیچائو (Tang Zhichao)، معاون پژوهشکده غرب آسیا و آفریقا در فرهنگستان علوم اجتماعی چین (CASS)، مقالهای مبسوط در شماره ۶ مجله دنیای معاصر منتشر کرد که در تارنمای آیسیشیانگ (Aisixiang) بازتاب گستردهای یافت. تانگ با تکیه بر آمار موثق میدان نبرد فاش ساخت که بین ۲۸ فوریه تا اول ژوئن ۲۰۲۶، ایران مجموعاً ۵۶۱۴ موشک و پهپاد پرتاب کرد که در ماه نخست، ۸۳ درصد آنها مستقیماً پایگاههای نظامی آمریکا در شش کشور شورای همکاری خلیج فارس را هدف گرفتند و تنها ۱۷ درصد به اسرائیل اصابت کردند. این حملات نه تنها زیرساختهای خلیج فارس را فلج ساخت، بلکه صندوق بینالمللی پول را وادار به تنزل شدید رشد اقتصادی منطقه کرد؛ بهگونهای که رشد عربستان و امارات به ۳.۱ درصد سقوط کرد و رشد قطر به منفی ۸.۶ درصد، کویت به منفی ۰.۶ درصد و بحرین به منفی ۰.۵ درصد فرو غلتید. تانگ اعلام کرد که جنگ به نقطه تثبیت محدودیتها رسیده است: «اگرچه آمریکا رهبران ایران را ترور و بخشی از امکانات و تجهیزات آن را ویران کرد، اما در دستیابی به اهداف کلان خود یعنی نابودی توان موشکی و دریایی ایران و بازپسگیری مهار هرمز شکست خورد». تانگ این رویداد را «لحظه کانال سوئز برای آمریکا در خاورمیانه» [美国在中东的苏伊士运河时刻] توصیف کرد و نوشت که ناتوانی واشنگتن در تأمین امنیت شریان نفت رسماً به معنای «ورشکستگی نهایی دکترین کارتر» [卡特主义的最终破产] به معنای برشمردن منابع خلیج فارس به عنوان منابع حیاتی ملت آمریکا و آغاز شتابان «نظم پساآمریکایی» است؛ نظمی که در آن بلوکهای جدیدی چون «گروه چهارگانه» (عربستان، ترکیه، پاکستان و مصر) برای ایجاد توازن در برابر ساختارهای غربی شکل میگیرند.
نقطه اوج این صورتبندی در یادداشت تحلیلی ژائو لونگ (Zhao Long)، معاون موسسه مطالعات بینالمللی شانگهای، در ۲۰ اوت ۲۰۲۶ در اندیشکده بروکینگز متجلی شد. ژائو با عنوان تأملبرانگیز «فراتر از برد و باخت: پکن از جنگ ایران چه میخواهد؟»، نگاه صفر و یک غربیها مبنی بر اینکه پکن برنده یا بازنده جنگ است را مردود دانست. او تشریح کرد که رویکرد راهبردی پکن بر پنج اصل مدیریت بحران استوار است:
- مهار سرریز بحران (Contain the spillover): حفاظت از تنگه هرمز بهعنوان یک کالای عمومی جهانی؛ واردات نفت خام چین در ژوئن ۲۰۲۶ به ۷.۱۲ میلیون بشکه در روز (پایینترین رقم در یک دهه) افت کرده بود، هرچند از مسیر ذخایر و نفت روسیه مهار شد.
- کاهش خطرات (Reduce the risks): چین ادعای تأمین امنیت منطقه را ندارد و از ابتکارات دیپلماتیک (مانند میانجیگری پاکستان) پشتیبانی میکند.
- تنوعبخشی به وابستگیها (Diversify the dependencies): توسعه مسیرهای زمینی نظیر راهآهن چین-قرقیزستان-ازبکستان، کریدور ترانسکاسپین و خط لوله قدرت سیبری ۲ برای کاستن از وابستگیهای انحصاری؛ با این تأکید که چین هرگز وابستگی به خلیج فارس را با وابستگی صرف به روسیه جایگزین نخواهد کرد.
- پرهیز از درگیرشدن راهبردی (Avoid entanglement) : اجتناب از تبدیل مشارکت جامع راهبردی با ایران به یک پیمان نظامی سخت، خودداری از فروش سلاح به طرفهای درگیر در زمان جنگ، و ممانعت از کشیده شدن چین به تقابل مستقیم با آمریکا.
- یافتن نقاط اشتراک عملی (Find the overlap): تعامل با واشنگتن در موضوع عدم اشاعه، تضمین حق صلحآمیز انرژی هستهای، آزادی دریانوردی در هرمز و مشارکت چین در بازسازی اقتصادی ایران پس از جنگ.
۴ – «تنگنای دوگانه» و تله «نه جنگ، نه صلح» (شهریور تا آبان ۱۴۰۵)
در پاییز ۲۰۲۶، تحولات خاورمیانه وارد لایهای پیچیدهتر شد. سرریز تنشها به دریای سرخ، حمله موشکی و پهپادی انصارالله یمن به فرودگاه ملک خالد ریاض در ۱۰ اکتبر، و سپس حمله به ساختمان مرکزی آرامکو در ۱۳ اکتبر، مفاهیم نوینی را در ادبیات راهبردی چین تزریق کرد.
وانگ ژن (Wang Zhen)، نایبرئیس پژوهشکده روابط بینالملل آکادمی علوم اجتماعی شانگهای، در گفتگوی ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ با خبرگزاری چاینا نیوز هنگکنگ (HKCNA)، مفهوم «تراکم دورههای سهگانه» [三期叠加] را صورتبندی کرد. به گفته وانگ، بحران کنونی بازتاب همپوشانی و تشدید همزمان سه گسل تاریخی است: «تحول ساختاری درونی در کشورهای منطقه، بازآرایی و بازسازی نظم منطقهای، و تجدید ساختار نظم بینالمللی جهانی». او استدلال کرد که جنگ ثابت کرد ایران با وجود خسارات، بهعنوان یک قدرت بلامنازع منطقهای قابل حذف نیست و هژمونی امنیتی آمریکا شکاف برداشته است. از سوی دیگر، جزیره ثبات اقتصادی خلیج فارس فرو پاشیده و توهم رفاه بدون امنیت عریان گشته است.
در همین بستر، دینگ شینتینگ (Ding Xinting) از موسسه معاصر روابط بینالملل چین (CICIR) در مقالهای به تاریخ ۱۰ اکتبر، به تحلیل «ائتلاف دفاعی مکه» پرداخت که در ۷ اوت میان عربستان، ترکیه و پاکستان امضا شده بود. دینگ نشان داد که چگونه امتناع ترامپ از انجام عملیات هوایی پایدار علیه حوثیها به درخواست ریاض، تیر خلاص را به اعتبار چتر امنیتی آمریکا زد و پادشاهیهای عربی را به سمت «آرایش چندجانبه» [多向布局] سوق داد؛ ساختاری که سرمایه نفتی ریاض، توان اتمی و ارتش متعارف پاکستان و فناوری تسلیحاتی ترکیه را برای ساخت شبکهای فراتر از آمریکا پیوند میزند.
در حوزه انرژی، کُنگ دِجون (Kong Dejun) در دو یادداشت راهبردی در روزنامه انرژی چین (China Energy News) در ۲۸ سپتامبر و ۱۹ اکتبر، به تحلیل بحران «تنگنای دوگانه» (فشار همزمان بر تنگه هرمز و بابالمندب) پرداخت. کنگ تصریح کرد که تلاش عربستان برای افزایش ظرفیت خطوط لوله شرق-غرب تا ۱۰ میلیون بشکه در روز و تکیه بر بندر ینبع، توهم حل مشکل است؛ چراکه ایجاد خطوط لوله موازی تنها «نقاط حساس و آسیبپذیر هدف را افزایش میدهد» [关键节点随之增加] و خطوط و ایستگاههای پمپاژ خود به هدفهای آسانی برای ضربات پهپادی تبدیل میشوند. او نتیجه گرفت که «امنیت انرژی دیگر صرفاً به معنای حفاظت از یک آبراه نیست، بلکه مستلزم تنشزدایی سیاسی پایدار است، زیرا هیچ مسیر جایگزینی نمیتواند جای یک محیط امن منطقهای را پر کند».
سرانجام در اواخر اکتبر و نوامبر ۲۰۲۶، گزارشهای تفصیلی خبرگزاری رسمی شینهوا به تشریح بنبست پساانتخاباتی پرداختند. تحلیل شینهوا در ۲۴ اکتبر نشان داد که چگونه ترس ترامپ از جهش قیمت بنزین پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا (۳ نوامبر) و بنبست انتخاباتی نتانیاهو در کنست، یک «صلح سرد» [冷和平] موقت ایجاد کرد. اما در گزارش تحلیلی ۱۴ نوامبر شینهوا پس از انتخابات، چشمانداز وخیمتر توصیف شد: شکاف میان واشنگتن و تلآویو از یک اختلاف ساده به یک «پرتگاه و گسل عمیق» [鸿沟] بدل گشت؛ جایی که ترامپ و مارکو روبیو مایل به حفظ وضعیت مداخله اقتصادی و مهار دریایی بدون آغاز جنگ بزرگ زمینی بودند («ادامه دادن وضع فعلی»)، در حالی که نتانیاهو همچنان سرنگونی کامل حکومت ایران را دنبال میکرد. در این میان، کشورهای منطقه در دام مرگبار وضعیت «نه جنگ، نه صلح» [不战不和] گرفتار شدهاند؛ وضعیتی که انور قرقاش مشاور دیپلماتیک امارات و مقامات قطر آن را «خونریزی مزمن» [慢性出血] برای ثروت و توسعه اقتصادی منطقه نامیدند. شینهوا با اشاره به مواضع مسعود پزشکیان و بیانات آیتالله مجتبی خامنهای رهبر جدید ایران تأکید کرد که تهران برای شکستن این بنبست آماده مذاکرهای عزتمندانه و بدون تسلیم در برابر باجخواهی است و توهم فروپاشی درونی نظام ایران محقق نشده است.
۵ – چشمانداز آینده و جهتگیری محتمل پکن؛ بازی در سناریوی سوم
از میان صدها صفحه ارزیابی کارشناسان چینی در نشریات دانشگاهی، اسناد راهبردی و دیگر رسانهها، سه سناریوی متمایز برای فرجام منازعه آمریکا و اسرائیل با ایران قابل ترسیم است. این سناریوها و نوع نگاه استراتژیستهای چینی به آنها در جدول تحلیلی زیر صورتبندی شده است:
| سناریوهای طرح شده (به صورت ضمنی) | شاخصهای وضعیت و محرکهای عملیاتی | برآورد احتمال از دید کارشناسان چین | ارزیابی راهبردی و موضع پکن |
| سناریوی ۱: پیروزی قاطع غرب و تغییر رژیم | نابودی توان دفاعی ایران، فروپاشی درونی حاکمیت و استقرار دولتی متمایل به واشنگتن در تهران. | بسیار ضعیف و نزدیک به ناممکن: فقدان نیروی زمینی آمریکا، انسجام دفاعی موزائیکی ایران و پرهیز ترامپ از جنگ بیپایان. | تهدید راهبردی جدی: سرمایهگذاریهای کمربندی و راهی چین به باد میرود و توان نظامی آمریکا برای مهار چین در آسیا آزاد میشود. |
| سناریوی ۲: جنگ فراگیر منطقهای و انسداد پایدار هرمز | گسترش جنگ به تمامیت خلیج فارس و دریای سرخ، انسداد کامل کشتیرانی و نابودی کامل زیرساختهای انرژی منطقه. | متوسط اما همراه با ریسک حاد: ترامپ از آن گریزان است، اما اقدامات ماجراجویانه نتانیاهو یا محاسبات اشتباه میتواند آن را شعلهور کند. | بحران اقتصادی سیستمی: چین تمام مساعی دیپلماتیک و روابط خود با تهران و ریاض را برای جلوگیری از این سناریو به کار میگیرد. |
| سناریوی ۳: تداوم فرسایشی «نه جنگ، نه صلح» | چرخه متناوب مذاکرات بیحاصل و درگیریهای کنترلشده، حفظ تحریمها، تداوم ناامنی مزمن در هرمز بدون جنگ تمامعیار. | بالاترین احتمال و سناریوی مسلط: تلاقی ضعف نظامی آمریکا برای ضربه نهایی، ناتوانی تلآویو در اقدام انفرادی و قدرت بازدارندگی ایران. | بستر ایدهآل برای بازی بلندمدت: گرایش عملی پکن؛ فرسایش هژمونی آمریکا، جذب کشورهای خلیج فارس به یوآن و تعمیق وابستگی ایران به چین. |
چنانچه از برآیند دیدگاهها برمیآید، پکن سناریوی اول را عملاً توهم میداند و از سناریوی دوم به دلیل بهای سنگین اقتصادی به شدت حذر دارد. بنابراین، کانون ثقل راهبرد چین کاملاً بر سناریوی سوم یعنی «تداوم وضعیت فرسایشی و تعلیق در فضای نه جنگ، نه صلح» استوار شده است. این سناریو اهداف استراتژیک پکن را در پنج لایه هماهنگ محقق میسازد:
- مدیریت محتاطانه ریسک بدون تقبل هزینههای امنیتی: پکن تمایلی ندارد جایگزین آمریکا بهعنوان ضامن امنیتی خاورمیانه شود. همانگونه که ژائو لونگ در بروکینگز تبیین کرد، چین سیاست خود را بر مهار سرریز بحران و کاهش دمای تنشها تنظیم کرده است، بدون آنکه وارد اتحاد نظامی پرهزینه با تهران شود.
- فرسایش توان هژمونیک آمریکا: تداوم بنبست در خلیج فارس، بدون آنکه جریان کلی نفت را کاملاً متوقف کند، منابع مالی، موشکی و تمرکز دیپلماتیک ایالات متحده را فرسنگها دورتر از تایوان و دریای چین جنوبی مستهلک میسازد و به تعبیر احمد ابودوح در چتمهاوس، «سیاست فشار حداکثری آمریکا ناخواسته در خدمت اهداف بلندمدت پکن قرار میگیرد».
- گرایش فزاینده تهران به اقتصاد پکن: ایران تضعیفشده از تحریم و جنگ، چارهای جز ادغام در ساختارهای اوراسیایی (نظیر بریکس و سازمان همکاری شانگهای) و واگذاری امتیازات اقتصادی و پروژههای بازسازی پس از جنگ به شرکتهای چینی نخواهد داشت.
- شتاببخشی به دلارزدایی و جذب پایتختهای عربی: همانطور که یو هایجیه و دینگ شینتینگ نشان دادند، با متزلزل شدن چتر امنیتی آمریکا، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس ذخایر خود را به داراییهای مبتنی بر یوآن متنوع کرده و برای ایجاد موازنه به سمت چین متمایل میشوند.
- بازتعریف نظام حکمرانی جهانی: در چشمانداز چینی، این جنگ شکست نظریه جهان تکقطبی و هنجارهای لیبرال غربی را پیش چشم همگان گذاشته است. چین تلاش میکند تا از دل این بحران، نظم «پساآمریکایی» را ترسیم کند؛ نظمی چندقطبی که در آن راهحل بحرانها نه در تحمیل زور و «منطق جنگل»، بلکه در ابتکارات توسعه و امنیت جهانی و میانجیگری مسالمتآمیز پیدا میشود.
جنگ ۲۰۲۶ به نقطه بازگشتناپذیر نظم امنیتی خلیج فارس و پایان اعتبار «دکترین کارتر» تبدیل شده؛ رویدادی که منطقه را ناگزیر به سوی پایان عصری چندقطبی و پساآمریکایی سوق میدهد. برای پکن، مسئله اصلی دیگر صرفاً تماشای فرسایش قدرت آمریکا نیست، بلکه مواجهه با یک دوراهی بنیادین است: آیا چین میتواند بدون ورود به تعهدات پرهزینه نظامی و با تکیه بر دیپلماسی توسعهمحور، تجارت و تسویههای غیردلاری، امنیت انرژی و منافع راهبردی خود را در منطقه تضمین کند، یا منطقه پیش از استقرار نظمی نوین، در آشوبی مهارناپذیر فرو خواهد رفت؟ آیا دیگر کشورهای دیگر در جنگ و مهمتر از همه آنها ایران میتوانند بدون فروغلتیدن در وضعیتهای پرهزینه نقشی فعال در به وجود آمدن یک نظم چندقطبی بازی کنند؟
منابع
- Beyond winning and losing: What Beijing wants from the Iran war
- نویسنده: ژائو لونگ (Zhao Long) – مدیر و پژوهشگر ارشد موسسه مطالعات بینالمللی شانگهای (SIIS)
- ناشر / رسانه: موسسه بروکینگز (Brookings Institution)
- تاریخ انتشار: ۲۰ اوت ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://www.brookings.edu/articles/beyond-winning-and-losing-what-beijing-wants-from-the-iran-war/
- China and the war in Iran: pragmatism and national resilience
- نویسندگان: میا نوونز (Meia Nouwens)، اریک گرین (Erik Green)، اولیویا پارکر (Olivia Parker)
- ناشر / رسانه: موسسه بینالمللی مطالعات استراتژیک (IISS)
- تاریخ انتشار: ۷ مه ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://www.iiss.org/online-analysis/charting-china/2026/05/china-and-the-war-in-iran-pragmatism-and-national-resilience/
- China is playing the long game over Iran
- نویسنده: احمد ابودوح (Ahmed Aboudouh) – پژوهشگر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا
- ناشر / رسانه: چتم هاوس (Chatham House – The Royal Institute of International Affairs)
- تاریخ انتشار: ۲۷ فوریه ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://www.chathamhouse.org/2026/02/china-playing-long-game-over-iran
- IP26086 | 150 Days of Iran War: What Are China’s Strategic Lessons?
- نویسنده: یانگ زی (Yang Zi) – پژوهشگر برنامه چین
- ناشر / رسانه: دانشکده مطالعات بینالمللی راجاراتنام سنگاپور (RSIS)
- تاریخ انتشار: ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://rsis.edu.sg/rsis-publication/idss/ip26086-150-days-of-iran-war-what-are-chinas-strategic-lessons/
- 【对话】也门冲突升级,折射中东“三期叠加”秩序重组(گفتگو: تشدید منازعه یمن، بازتاب بازآرایی نظم خاورمیانه در تراکم دورههای سهگانه)
- کارشناس مصاحبهشونده: وانگ ژن (Wang Zhen) – نایبرئیس پژوهشکده روابط بینالملل آکادمی علوم اجتماعی شانگهای
- ناشر / رسانه: خبرگزاری چاینا نیوز هنگکنگ (HKCNA)
- تاریخ انتشار: ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://www.hkcna.hk/cn/content/s6acdd641e4b000eb85792dc3.html
- 丁馨婷:巴基斯坦和土耳其军援沙特背后的海湾变局(دینگ شینتینگ: تحولات خلیج فارس در پس کمکهای نظامی پاکستان و ترکیه به عربستان)
- نویسنده: دینگ شینتینگ (Ding Xinting) – پژوهشگر موسسه معاصر روابط بینالملل چین (CICIR)
- ناشر / رسانه: موسسه مطالعات خاورمیانه دانشگاه زبانهای خارجی شانگهای (SISU MESI) / پورتال خبری چین (China.com.cn)
- تاریخ انتشار: ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶
- پیوند منبع: http://www.china.com.cn/opinion2020/2026-10/10/content_118728500.shtml
- 上海国际问题研究院专家研判中东局势及其国际影响(کارشناسان موسسه مطالعات بینالمللی شانگهای وضعیت خاورمیانه و پیامدهای بینالمللی آن را بررسی میکنند)
- سخنرانان نشست: جین لیانگشیانگ، ژو ییچی، ژائو لونگ، یو هایجیه، ژانگ یینگهونگ، جیانگ لیشیائو، مائو روئیپنگ، وانگ یوژو
- ناشر / رسانه: موسسه مطالعات بینالمللی شانگهای (SIIS)
- تاریخ برگزاری و انتشار: ۸ مارس ۲۰۲۶
- پیوند منبع: http://www.siis.org.cn
- 中东能源安全背后的秩序之问(پرسش نظم در ورای امنیت انرژی خاورمیانه)
- نویسنده: کُنگ دِجون (Kong Dejun) – دانشیار دانشگاه ترابری لانژو و پژوهشگر موسسه حاشیه مدیترانه
- ناشر / رسانه: روزنامه انرژی چین (China Energy News)
- تاریخ انتشار: ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://paper.people.com.cn/zgnyb/pc/content/202609/28/content_30183978.html
- 全世界正为特朗普的战争买单/ World Paying the Price for Trump’s War
- نویسنده: جین لیانگشیانگ (Jin Liangxiang) – مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه در SIIS
- ناشر / رسانه: پایگاه فوکوس چین و آمریکا (China-US Focus)
- تاریخ انتشار: ۳۱ مارس ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://cn.chinausfocus.com/peace-security/20260330/44237.html
- 唐志超:美以伊冲突对中东格局的战略影响(تانگ ژیچائو: تأثیر راهبردی منازعه آمریکا، اسرائیل و ایران بر ساختار خاورمیانه)
- نویسنده: تانگ ژیچائو (Tang Zhichao) – معاون پژوهشکده غرب آسیا و آفریقا در CASS
- ناشر / رسانه: نشریه دنیای معاصر (شماره ۶، ۲۰۲۶) / تارنمای تحلیلی آیسیشیانگ (Aisixiang)
- تاریخ انتشار: ۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://www.aisixiang.com/data/179427.html
- 美以伊战事演进及其对全球地缘政治格局的影响(سیر تحول جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران و تأثیر آن بر ژئوپلیتیک جهانی)
- نویسندگان: لو روئیچوان، ژانگ شیولینگ، لی بویوآن، نیه ژنگیا (پژوهشکده اقتصاد و فناوری CNPC)
- ناشر / رسانه: نشریه اقتصاد بینالمللی نفت (International Petroleum Economics)، دوره ۳۴، شماره ۵
- تاریخ انتشار: ۲۵ مه ۲۰۲۶
- پیوند منبع: http://www.cnki.net
- 美以伊战事对中东油气对外合作的影响与启示建议(تأثیر جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران بر همکاریهای نفت و گاز خاورمیانه و راهکارهای پیشنهادی)
- نویسندگان: وانگ شی، گائو فنگ، پنگ یون و دیگران (شرکت بینالمللی اکتشاف و توسعه نفت چین)
- ناشر / رسانه: نشریه اقتصاد بینالمللی نفت (International Petroleum Economics)، دوره ۳۴، شماره ۵
- تاریخ انتشار: ۲۵ مه ۲۰۲۶
- پیوند منبع: http://www.cnki.net
- 美以伊战事演化路径研究——基于美国油价承受力的结构性分析(مسیر تکامل جنگ آمریکا، اسرائیل و ایران بر اساس تحلیل ساختاری آستانه تحمل بهای نفت در آمریکا)
- نویسندگان: لو یاچن، ما مییان، دای جیاچوان (بخش برنامهریزی و توسعه CNPC)
- ناشر / رسانه: نشریه اقتصاد بینالمللی نفت (International Petroleum Economics)، دوره ۳۴، شماره ۵
- تاریخ انتشار: ۲۵ مه ۲۰۲۶
- پیوند منبع: http://www.cnki.net
- 国际观察丨两场选举临近,美以伊各怀什么心思(گزارش بینالمللی: در آستانه دو انتخابات، در سر آمریکا، اسرائیل و ایران چه میگذرد؟)
- ناشر / رسانه: خبرگزاری شینهوا (Xinhua News Agency)
- تاریخ انتشار: ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://www.news.cn/20261024/cb72f09172ce446ca59c551be21a6b37/c.html
- 国际观察丨美以战略分歧如何影响伊朗局势(گزارش بینالمللی: چگونه اختلافات راهبردی آمریکا و اسرائیل بر وضعیت ایران اثر میگذارد؟)
- خبرنگاران: لیو ویجیان، وانگ چو
- ناشر / رسانه: خبرگزاری شینهوا (Xinhua News Agency)
- تاریخ انتشار: ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://www.news.cn/20261114/2ecee6f4497f4a3491cfa308d5ae988d/c.html
- 能源通道正重塑安全重心(کریدورهای انرژی در حال بازآرایی کانونهای امنیتی هستند)
- نویسنده: کُنگ دِجون (Kong Dejun)
- ناشر / رسانه: روزنامه انرژی چین (China Energy News)
- تاریخ انتشار: ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶
- پیوند منبع: https://paper.people.com.cn/zgnyb/pc/content/202610/19/content_30186949.html
- Sinification: Active Neutrality in the Middle East – Chinese Commentary on the US-Iran war
- نویسنده و تحلیلگر: ژاکوب ماردل (Jacob Mardell)
- ناشر: خبرنامه تحلیلی سینیکیشن (Sinification)
- تاریخ انتشار: ۸ مارس ۲۰۲۶
- یادداشت زمینهای: تحلیل و بازخوانی ۵۳ مقاله و موضع نخبگان دانشگاهی و سیاسی چین در هفته نخست جنگ ایران.

