
مقدمه
سلیقه، مجموعهای از ترجیحات و انتخابهای آگاهانه یا ناآگاهانه افراد است که تحت تأثیر عوامل گوناگون شکل میگیرد. هنگامی که این ترجیحات در حوزه هنر نمود پیدا میکند، از آن با عنوان «ذائقه هنری» یاد میشود، مفهومی که بازتابی از هویت فرهنگی، نظام ارزشی و سرمایه فرهنگی افراد به شمار میرود. در این میان، موسیقی بهعنوان یکی از مهمترین جلوههای فرهنگی، میتواند آیینهای از هویت، جهانبینی و جایگاه اجتماعی مخاطبان باشد. از همین رو، مطالعه ذائقه موسیقایی، راهی برای شناخت دقیقتر ساختار فرهنگی و تحولات اجتماعی هر جامعه است.
با وجود پیشینه غنی هنر و موسیقی ایرانی، این پرسش مطرح است که چرا بخشی از هویتهای اصیل فرهنگی و هنری، بهویژه در میان نسل جوان، به تدریج به حاشیه رانده شده و جای خود را به گونههای عامهپسند و تجاری داده است. آیا این دگرگونی، نتیجه تحول طبیعی سلیقه نسلهاست یا باید آن را به عوامل بیرونی دیگری نیز مرتبط دانست؟این مقاله میکوشد با بررسی و آسیبشناسی عوامل مؤثر بر شکلگیری ذائقه هنری، نقش هر یک از این مؤلفهها را در تغییر گرایشهای هنری جامعه تبیین کند. هدف، نه تقابل با جریانهای نوین هنری، بلکه شناخت سازوکارهای شکلگیری سلیقه هنری است.
خانواده و شکل گیری ذائقه هنری
نشو و نمای سلیقه هنری و فکری مخاطبان موسیقی، بیش از هر چیز، تحت تأثیر دو نهاد بنیادین «خانواده» و «جامعه» قرار دارد؛ دو نهادی که در تعامل با یکدیگر، نقش اساسی در شکلگیری شخصیت، هویت فرهنگی و تربیت اجتماعی افراد ایفا میکنند. با این حال، خانواده بهعنوان نخستین و بنیادیترین نهاد اجتماعی، جایگاهی ممتاز در این فرآیند دارد. نخستین تجربههای فرهنگی، الگوهای رفتاری، ارزشها و حتی ترجیحات هنری افراد، در محیط خانواده شکل میگیرد و همین بستر اولیه، نحوه مواجهه آنان با جامعه و پدیدههای فرهنگی را در سالهای بعد تعیین میکند. اهمیت خانواده در سلامت فرهنگی و اجتماعی یک جامعه را میتوان در بررسی میزان آسیبهای اجتماعی و جرائم نیز مشاهده کرد. همانگونه که جامعهای سالم، حاصل تربیت صحیح افراد در خانواده است، بسیاری از ناهنجاریهای اجتماعی نیز ریشه در ضعف کارکرد این نهاد دارند. پژوهشهای جرمشناختی نشان دادهاند که عواملی همچون تنشهای خانوادگی، فروپاشی خانواده، شیوههای نادرست تربیتی و وجود بزهکاری در محیط خانواده، از مهمترین شاخصهای تبیین رفتارهای نابهنجار اجتماعی به شمار میروند (گلخندان، ۱۴۰۱). از اینرو، نقش خانواده در شکلگیری نگرشهای فرهنگی، ذائقه هنری و سبک زندگی افراد، نقشی بنیادین و انکارناپذیر است. در تبیین این نقش، مفهوم «سرمایه فرهنگی» که از سوی جامعهشناسانی چون پیر بوردیو مطرح شده، اهمیت ویژهای دارد. بوردیو سرمایه فرهنگی را مجموعهای از دانش، آگاهی، ذوق هنری، مهارتهای فرهنگی و شیوههای کنش متناسب با ارزشهای فرهنگی میداند و معتقد است که خانوادهها از طریق انتقال این سرمایه به فرزندان، جایگاه فرهنگی و اجتماعی خود را بازتولید میکنند (فاضلی، ۱۳۸۴). از این منظر، خانواده تنها انتقالدهنده دانش و اطلاعات نیست، بلکه با رفتار، سبک زندگی و الگوهای فرهنگی خود، ذائقه هنری نسل بعد را نیز شکل میدهد. بر همین اساس باید میان «دارایی فرهنگی» و «رفتار فرهنگی» خانواده تمایز قائل شد.(همان) برخورداری از کتاب، آثار هنری، سازهای موسیقی یا دیگر امکانات فرهنگی، هرچند زمینهساز رشد هنری فرزندان است، اما بهتنهایی تضمینکننده شکلگیری ذائقه هنری مطلوب نخواهد بود. آنچه نقشی تعیینکننده ایفا میکند، رفتار فرهنگی خانواده است یعنی میزان انس با هنر، الگوهای مصرف فرهنگی، حضور در رویدادهای هنری، گفتوگو درباره آثار فرهنگی و نحوه مواجهه والدین با هنر. در حقیقت، زمانی که دارایی فرهنگی با رفتار فرهنگی همراه شود، خانواده خواهد توانست نقشی مؤثر در جهتدهی و ارتقای سلیقه و ذائقه هنری فرزندان ایفا کند. با استناد به موارد فوق میتوان این نتیجه را گرفت که کاهش گرایش به هنر اصیل ایرانی و فاصله گرفتن بخش قابل توجهی از نوجوانان و جوانان از این میراث فرهنگی، جدای از سایر عوامل بیرونی -که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت- میتواند تا حد زیادی معلول ضعف در رفتار فرهنگی خانواده باشد. این پدیده، صرفاً به شرایط امروز محدود نیست، بلکه ریشههای آن را میتوان در الگوهای تربیتی و میراث فرهنگی خانواده در نسلهای گذشته جستوجو کرد. به عبارت دیگر ناآگاهی و بی تفاوتی نسل قبل نسبت به ارزش هنر و نبود هیچگونه برنامهای برای بهبود ذائقه فرهنگی کودکان و فرزندان خانواده اتفاقی را رقم زده است که نتیجه آن را در سنین رشد عقلی و فکری فرزندان میتوان مشاهده کرد.
طبقه اجتماعی و شکل گیری ذائقه موسیقایی
بررسی پژوهش های جامعهشناسان مطرحی چون بوردیو، نشان داده که طبقه اجتماعی در شکلگیری علایق هنری نقش مهمی دارد، به دلیل شرایط متفاوت فرهنگی حاکم بر جامعه و میزان توجه به آموزش و تربیت فرهنگی-هنری اعضای خانواده، تباین چشمگیری میان طبقات جامعه میتواند وجود داشته باشد. طبیعیست که شرایط اقتصادی خانوادهها، نقش تعیین کنندهای در این طبقه بندی داشته و درجهبندی میزان رفاه اقتصادی خانواده در شکلگیری و جهتدهی ذائقه هنری مخاطبین تاثیر بسزایی میتواند داشته باشد.
در سنت نظریه جامعه شناسی، هفت نسل پژوهش در نظریه جامعه شناسی موسیقی وجود دارد که هر نسل از یک زاویه و با روش متفاوتی به بررسی تولید یا مصرف موسیقی پرداخته است. از ابتدای دهه ۱۹۷۰ میلادی سنت های پژوهش کمّی – نسل پنجم- درباره موسیقی آغاز میشود. پیر بوردیو تاثیرگذارترین متفکر این جریان است. وی با طرح مفاهیمی نظیر سبک زندگی، سرمایه فرهنگی، بازتولید طبقاتی، و مهم تر از همه تمایز، موج جدیدی از پژوهش در حوزه مصرف فرهنگی را آغاز کرد. (فاضلی، ۱۳۸۴)
طبقه الیت جامعه یا افراد برخوردار از پایگاه اقتصادی و اجتماعی بالاتر همچون افراد شهرنشین، تحصیلکرده و از طبقه اقتصادی با درآمد متوسط به بالا دسترسی بیشتری به آموزشهای فرهنگی داشته و انتظار میرود تا تربیت هنری آنان شکل صحیح و جدی تری بخود گیرد. در نقطه مقابل این گروه طبقه پائین تر طرفدار گونههای عامهپسندتری از موسیقی بوده و نگاه سطحیتری به هنر خاصه موسیقی، در میان اغلب اعضای این طبقهبندی وجود دارد.
برمبنای نظریه بوردیو، طبقات اجتماعی دارای پایگاه اقتصادی یا اجتماعی بالا به دلیل پرورش یافتن در فضای اجتماعیای که در آن عمل فرهنگی متعالی- به منظور ایجاد تمایز طبقاتی- انجام میشده است، و به همین ترتیب ذائقه موسیقایی متعالی، ژانرهای موسیقی متعالی و پر منزلت را مصرف میکنند، و طبقات اجتماعی دارای پایگاه اقتصادی و اجتماعی پائین، ژانرهای موسیقی عامه پسند یا کم منزلت را گوش میدهند. (همان: ۳۵)
رسانه و شکل گیری ذائقه هنری
با وجود نقش مهم خانواده در شکل گیری ذائقه هنری افراد، اما باید رسانه را از عوامل مهم در ایجاد، تغییر، هدایت و تداوم علائق هنری مخاطبان و در نهایت شکلدهی به هویت فرهنگی جامعه دانست. تاثیر رسانه بر ذهن مخاطبین چنان عمیق است که می توانند از طریق پوشش اخبار، تولید محتوا و ساخت روایتهای عمومی، به حفظ تنوع فرهنگی کمک کرده ویا با ترویج فرهنگی تک بعدی، تعادل هویتی جوامع را با تهدید مواجه سازند. از همین رو هنرمندان و فعالان حوزه هنر همواره تلاش میکنند با بهره گیری از قدرت رسانه، آثار خود را به مخاطبین معرفی کرده و در شکل دهی به سلیقه هنری آنان نقش داشته باشند. در این میان، برخی گونههای هنری مانند موسیقی پاپ به دلیل آنکه از ابتدا با رویکری تجاری و همراه با تبلیغات گسترده وارد بازار موسیقی ایران شدند، مسیر آسانتری برای جذب مخاطب و معرفی تولیدات خود داشته اند. در مقابل، موسیقیهای کلاسیک و نخبه گرا بیشتر در فضاهای محدودتری همچون سالن های کنسرت، آموزشگاههای موسیقی و محافل تخصصی دنبال شده و برای حضور در بازار موسیقی و رقابت با جریان های تجاری، با دشواریهای فراوانی روبرو هستند.
با نگاهی به عملکرد رسانههای فراگیر، بویژه رسانههای دولتی، میتوان دریافت که بخش قابل توجهی از ظرفیت آنها صرف تولید و ترویج آثار مخاطبپسند و سرگرم کننده میشود، آثاری که لزوماً واجد ارزش هنری عمیق نیستند و بیشتر بر جذب مخاطب انبوه تمرکز دارند تا ارائه هنر فاخر. در نتیجه، هنر اندیشه محور وتأمل برانگیز کمتر فرصت حضور در این رسانهها را پیدا کرده و بخش مهمی از مخاطبان نیز نه تنها امکان آشنایی با اقسام متنوع هنری را از دست میدهند که برخی فرصت طلبان، علاقمندان آشنایی با هنر جدی را نیز از مسیر خود منحرف میکنند.
در فضای مجازی نیز گرچه برخی رسانهها خود را مستقل معرفی میکنند، اما در عمل گاه به تریبون جریانهای تجاری بدل شده و برخلاف اطلاعرسانی بیطرفانه، در جهت منافع اقتصادی گروههای خاص حرکت میکنند.
چنین روندی سبب میشود که سلیقه عمومی بیش از پیش به سمت محصولات بصری پر زرق و برق و زودگذر سوق پیدا کرده و اثری که برای تولید آن فکر و زمان بسیاری صرف شده است کمتر دیده شود. با این حال، نمیتوان نقش رسانه را صرفاً منفی دانست. رسانه همان ابزاری است که اگر در اختیار جریانهای فرهنگی آگاه و مستقل قرارگیرد، میتواند زمینه آشنایی مخاطبان با هنر فاخر و اندیشه ورز و سایر جلوههای اصیل فرهنگی را فراهم کند. بسیاری از هنرمندان نیز به همین دلیل ناگزیر شدهاند خود به معرفی و تبلیغ آثارشان بپردازند تا بتوانند در میان هیاهوی رسانهای امروز، صدای هنر خود را به گوش مخاطبان برسانند.
در نهایت، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد این است که رسانه تنها یک ابزار اطلاع رسانی نیست، بلکه نهادی هویت ساز است. مخاطب بخش مهمی از درک خود از هنر، زیبایی، ارزشهای فرهنگی و حتی شیوه نگاه به جهان را از طریق رسانه به دست میآورد. بنابراین هر اندازه که رسانهها مسئولانهتر عمل کنند و جای ترویج سلیقههای سطحی، به معرفی و حمایت از هنرهای متنوع و ارزشمند بپردازند، جاعه نیز از هویت فرهنگی و هنری غنی تر برخوردار خواهد بود. به بیان دیگر، رسانه نهتنها در شکلدهی ذائقه هنری مخاطب نقش دارد، بلکه در بعنوان یکی از مهمترین عوامل هویتبخشی فرهنگی و هنری به افراد و جامعه به شمار میآید.
مدرسه و شکل گیری ذائقه هنری
جامعه، پس از خانواده، یکی از مهمترین عوامل مؤثر در تربیت فرزندان به شمار میرود و مدرسه را میتوان نخستین و مهمترین عرصهای دانست که کودک در آن با جامعهای فراتر از محیط خانواده روبهرو میشود. تا پیش از ورود به مدرسه، خانواده اصلیترین مرجع تربیتی و امنترین محیط اجتماعی کودک است، اما با آغاز دوران تحصیل، او با شبکهای گسترده از روابط اجتماعی، ارزشها، هنجارها و الگوهای رفتاری آشنا میشود و تجربهای متفاوت از زندگی اجتماعی را آغاز میکند. در این میان، همسالان، معلمان، مدیران مدارس و حتی فضای فرهنگی حاکم بر محیط آموزشی، هر یک به سهم خود در شکلگیری شخصیت، نگرش و ذائقه فرهنگی و هنری دانشآموزان اثرگذارند.
مدرسه تنها محلی برای انتقال دانش نیست، بلکه نهادی فرهنگساز است که میتواند با فراهم آوردن تجربههای هنری متنوع و آموزشهای هنری، زمینه رشد خلاقیت، تقویت قدرت تخیل و ارتقای درک زیباییشناختی کودکان را فراهم سازد. به همین دلیل، شکلدهی ذائقه هنری دانشآموزان نیازمند برنامهریزی علمی، بهرهگیری از معلمان متخصص و ارائه آموزشهایی متناسب با مراحل رشد شناختی و عاطفی آنان است. آموزش هنر نباید صرفاً به فراگیری مهارتهای فنی محدود شود، بلکه باید زمینه آشنایی کودکان با مفاهیم زیباییشناسی، فرهنگ، هویت، خلاقیت و شیوههای متفاوت بیان هنری را نیز فراهم آورد.
پژوهشهای متعدد نشان دادهاند که آموزش هنر، علاوه بر پرورش استعدادهای هنری، موجب تقویت خلاقیت، افزایش قدرت مشاهده، رشد تفکر تحلیلی، پرورش تخیل، ارتقای مهارت حل مسئله، تقویت توانایی درک و تفسیر مفاهیم پیچیده و مهمتر از همه میتواند اسباب رشد فضایل اخلاقی انسانها را نیز مهیا سازد(UENSCO, ۲۰۰۶). همچنین مواجهه مستمر با آثار هنری، قدرت نقد، انتخاب آگاهانه و تشخیص کیفیت آثار را در افراد افزایش میدهد و آنان را در برابر آثار سطحی، کلیشهای و فاقد ارزش هنری، صاحب معیار و قدرت تشخیص میسازد. از این رو، هنر را باید یکی از مؤثرترین ابزارهای تربیت فرهنگی و پرورش تفکر خلاق در نظام آموزشی دانست.
با وجود این اهمیت، روند آموزش هنر در مدارس ایران همواره با فراز و فرودهای فراوان همراه بوده است. آموزش عمومی هنر از سال ۱۲۸۸ آغاز شد و در سال ۱۳۱۶ به صورت رسمی با درسهایی همچون سرود، خوشنویسی، نقاشی و رسم وارد برنامه درسی مدارس ابتدایی شد. در سال ۱۳۲۸، درس «رسم» حذف و «کاردستی» جایگزین آن شد و در سال ۱۳۴۲ نیز درس «سرود» از برنامه آموزشی کنار گذاشته شد. با این حال، در همان دوره ساعات آموزش هنر در پایههای مختلف افزایش یافت و اهمیت بیشتری به این حوزه داده شد. اما این روند چندان پایدار نماند؛ از سال ۱۳۴۵ به بعد، ساعات آموزش هنر به تدریج کاهش یافت و در سال ۱۳۷۵ به حدود یک ساعت و نیم در هفته رسید. پس از اجرای نظام جدید آموزشی نیز زمان اختصاصیافته به این درس در برخی پایهها حتی به ۴۵ دقیقه در هفته نیز کاهش پیدا کرد. کاهش ساعات آموزش هنر، به دنبال خود کاهش نیاز به معلمان متخصص را نیز در پی داشت و در بسیاری از مدارس، تدریس این درس به معلمان غیرمتخصص سپرده شد. اگرچه از سال ۱۳۹۲ ساعات آموزش هنر در دوره ابتدایی تا حدودی افزایش یافت، اما همچنان جایگاه این درس با نقش بنیادین آن در تربیت فرهنگی و هنری دانشآموزان فاصله قابل توجهی دارد (تحویلیان، ۱۳۹۴)
بررسی شیوههای آموزش هنرهای سنتی در دوره متوسطه اول ایران و ژاپن نشان میدهد که نظام آموزشی ژاپن به عنوان یک ساختار پیشرفته باشیوههای آموزشی مناسب، توانسته شرایط لازم را برای ارتقای جایگاه هنر در دوره متوسطه اول فراهم سازد. در واقع، الگوی آموزشی که نظام آموزش و پرورش ژاپن در زمینه آموزش هنرهای سنتی به کار می گیرد، میتواند در نظام آموزش هنر در ایران مورد استفاده قرار گیرد. پژوهشگران مذکور بر این نکته تاکید کردهاند که ژاپن با حفظ و نگهداری ارزشهای ملی و سنتی خود به ترکیب و تلفیق مناسب هنر مدرن و سنتی اقدام و همین امر زمینه بروز خلاقیت و نوآوری را برای دانش آموزان ژاپنی فراهم کرده است و موجب شده که آنان به تجربه و اکتشاف در هنر پرداخته و علاقمند شوند. (امینی و همکاران، ۱۴۰۳)
کمرنگ شدن جایگاه هنر در نظام آموزش رسمی، آثار خود را در شیوه مواجهه نسل جدید با هنر نیز آشکار کرده است. هنگامی که کودکان و نوجوانان فرصت تجربه مستقیم فعالیتهای هنری، گفتوگو درباره آثار هنری و آشنایی با زبان و مفاهیم هنر را در محیط مدرسه از دست میدهند، بخش مهمی از فرایند تربیت زیباییشناختی آنان به خانواده، رسانهها و بهویژه فضای مجازی واگذار میشود؛ فضاهایی که لزوماً از برنامهای آموزشی، هدفمند و مبتنی بر ارزشهای فرهنگی و تربیتی برخوردار نیست. در چنین شرایطی، احتمال شکلگیری سلیقههایی سطحی، مصرفگرایانه و متأثر از جریانهای زودگذر فرهنگی افزایش مییابد. در این میان، نقش شبکههای اجتماعی، بهویژه اینستاگرام، بیش از پیش قابل توجه است. میزان استقبال کاربران ایرانی از این شبکه اجتماعی به اندازهای است که با وجود محدودیتها، اختلال و قطعی اینترنت، همچنان حدود ۴۴ میلیون کاربر ایرانی در آن حضور دارند و ایران از این نظر در میان کشورهای جهان جایگاه قابل توجهی دارد. همچنین، بلاگرهای ایرانی حدود ۵ درصد از کل تولیدکنندگان محتوای اینستاگرام را تشکیل میدهند، آماری که نشاندهنده سهم چشمگیر آنان در تولید و انتشار محتوا و در نتیجه، تأثیرگذاری بر سلیقه، نگرش و ذائقه فرهنگی و هنری مخاطبان است. از اینرو، هنگامی که آموزش رسمی در ایفای نقش تربیتی خود در حوزه هنر کمرنگ میشود، بخش قابل توجهی از فرایند شکلگیری ذائقه هنری نسل جدید به رسانهها و تولیدکنندگان محتوای فضای مجازی سپرده میشود؛ جریانی که در صورت نبود سواد رسانهای و آموزش هنری کافی، میتواند هویت فرهنگی و هنری جامعه را با چالشهای جدی مواجه سازد.
هرچند در سالهای اخیر استقبال خانوادهها از آموزشگاههای آزاد هنری، بهویژه در رشته موسیقی، بخش کوچکی از این خلأ را جبران کرده است، اما این امکان برای همه اقشار جامعه به یک اندازه فراهم نیست. هزینه بالای آموزشهای آزاد موجب شده است بسیاری از کودکان و نوجوانان مستعد، تنها به دلیل محدودیتهای اقتصادی، از فرصت کشف و پرورش استعدادهای هنری خود محروم شوند. از این منظر، آموزش هنر را در مدارس نه یک فعالیت جانبی، بلکه باید بعنوان بخشی از عدالت آموزشی و فرهنگی دانست که میتواند فرصت برابر دسترسی به آموزش را برای همه، فارغ از شرایط اقتصادی و اجتماعی آنان، فراهم سازد.
نتیجتاً، مدرسه یکی از مهمترین نهادهای اجتماعی در شکلگیری ذائقه هنری نسل آینده است. کیفیت آموزش هنر، میزان توجه به این درس، حضور معلمان متخصص و فراهم بودن فرصت تجربههای هنری، همگی در رشد قدرت تشخیص، انتخاب و نقد آثار هنری نقش تعیینکننده دارند. هر اندازه نظام آموزشی بتواند هنر را به عنوان بخشی جداییناپذیر از فرآیند تربیت بپذیرد، به همان میزان جامعه در آینده از شهروندانی برخوردار خواهد بود که دارای ذائقهای غنیتر، نگاه زیباشناسانهتر، قدرت تحلیل فرهنگی بیشتر و انتخابهای هنری آگاهانهتری هستند.
گروه همسالان و شکل گیری ذائقه هنری
الگوبرداری انسان از گروه همسالان، پدیدهای نیست که تنها به دوران کودکی یا سالهای تحصیل محدود شود. انسان در هر مرحله از زندگی، میتواند آگاهانه یا ناآگاهانه، از دوستان، همکاران و همنشینان خود تأثیر پذیرد. بسیاری از رفتارها، عادات، نگرشها، ارزشها و حتی ذائقه هنری از طریق تعاملات اجتماعی میان افراد منتقل میشود. با این حال، دوران نوجوانی به دلیل تحولات جسمی، روانی و اجتماعی ناشی از بلوغ، حساسترین دوره برای تأثیرپذیری از گروه همسالان به شمار میآید.در این دوره، نوجوان بیش از گذشته در جستوجوی هویت فردی و اجتماعی خود است و برای کسب پذیرش از سوی همسالان، آمادگی بیشتری برای همسو شدن با سلیقهها، باورها و الگوهای رفتاری آنان دارد. از همین رو، گاه مشاهده میشود که تأثیر گروه همسالان بر برخی نگرشها و رفتارهای نوجوان، از آموزههایی که در خانواده یا مدرسه دریافت کرده است نیز فراتر میرود.پژوهشهای متعدد نشان دادهاند که خانواده همچنان بنیادیترین و اثرگذارترین نهاد در جامعهپذیری و تربیت فرزندان است و هیچ عامل دیگری نمیتواند جایگاه آن را به طور کامل تصاحب کند. اما، نباید از نقش همسالان در تکمیل، تقویت و تغییر نگرش و سلایق نوجوانان غافل شد؛ زیرا بخش مهمی از تجربههای اجتماعی آنان در تعامل با دوستان و همکلاسیها شکل میگیرد. این تأثیرگذاری را میتوان در ذائقه موسیقایی این قشر بهوضوح مشاهده کرد، بسیاری از نوجوانان نخستین آشنایی خود با خوانندگان، سبکهای موسیقی و آثار پرطرفدار را نه از طریق خانواده یا مدرسه، بلکه از طریق دوستان و گروههای همسال تجربه میکنند. استقبال گسترده از برخی سبکهای موسیقی و گسترش سریع آنها، تا حد زیادی نتیجه همین تعاملات اجتماعی و تأثیرپذیری متقابل میان اعضای یک گروه است، تأثیری که امروزه با نقش رسانههای نوین و شبکههای اجتماعی نیز تقویت شده و با توجه به شکل موسیقی ارائه شده ممکن است اثرات مخربی نیز بر روان افراد داشته باشد. اما در مقابل، چنین گسترهای از تغییر ذائقه را در بسیاری از شاخههای دیگر هنر همانند نقاشی، خوشنویسی، تئاتر یا حتی سینما، نمیتوان یافت. این تفاوت، پرسشی مهم را پیش روی پژوهشگران حوزه فرهنگ و هنر قرار میدهد: چرا نفوذ همسالان در برخی عرصههای هنری همچون موسیقی، بسیار پررنگتر از عرصههای دیگر است؟شاید بتوان یکی از دلایل این تفاوت را در ضعف آموزش عمومی هنر جستوجو کرد. هنگامی که خانواده و مدرسه فرصت کافی برای آشنایی عمیق کودکان و نوجوانان با هنر و تجربه عملی رشتههای مختلف هنری نداشته و از این مقوله مهم به سادگی عبور کردهاند، طبیعی است که بخش عمدهای از انتخابهای هنری آنان تحت تأثیر فضای اجتماعی، سلیقه دوستان و جریانهای فراگیر رسانهای قرار گیرد. در چنین شرایطی، هنرهایی که دسترسی آسانتر، مصرف سریعتر و حضور پررنگتری در –عمدتاً- فضای مجازی دارند، بیش از سایر حوزهها بر ذائقه نسل جدید اثرگذار خواهند بود. ازاینرو، هرچه آموزش هنر در خانواده و مدرسه عمیقتر و هدفمندتر باشد، نوجوانان نیز در مواجهه با سلیقههای رایج گروه همسالان نه تنها قدرت انتخاب، تحلیل و تشخیص بیشتری خواهند داشت و ذائقه هنری آنان بر پایه شناخت و آگاهی، نه صرفاً تقلید، شکل خواهد گرفت که میتوانند خود به عنوان عاملی اثر گذار در میان همسالان خود شناخته شده و این اثرگذاری، نه به شکل منفی که بصورت کاملا هدفمند و صحیح مسیر خود را در جامعه طی کرده و باعث ایجاد جامعه ای پویا، سالم و البته اندیشه محور شود.
اقتصاد و شکل گیری ذائقه هنری
اقتصاد را باید یکی از بنیادیترین عوامل تأثیرگذار بر زندگی فردی و اجتماعی انسان دانست. شرایط اقتصادی، افزون بر تعیین کیفیت زندگی، بر فرصتها، انتخابها، سبک زندگی و حتی نظام ارزشها و ترجیحات افراد نیز اثر میگذارد. ازاینرو، نمیتوان نقش اقتصاد را در شکلگیری نگرشها، سلایق و رفتارهای فرهنگی و هنری نادیده گرفت.
نابرابری اقتصادی میتواند شکافی عمیق میان اقشار جامعه ایجاد کند؛ بهگونهای که گروهی از رفاه، امکانات آموزشی و فرصتهای فرهنگی گسترده برخوردار باشند، در حالی که گروهی دیگر برای تأمین ابتداییترین نیازهای زندگی و معاش روزانه خود با دشواریهای فراوان دستوپنجه نرم کنند. در چنین شرایطی، طبیعی است که خانوادههایی که با محدودیتهای مالی مواجهاند، بخش عمده درآمد خود را صرف نیازهای ضروری مانند خوراک، پوشاک، درمان و آموزشهای پایه کرده و هزینههای فرهنگی و هنری را از سبد مصرف خود حذف یا در بهترین حالت به حداقل برسانند.
در سالهای اخیر، تورم، کاهش قدرت خرید، افزایش هزینههای زندگی و بیثباتی اقتصادی در کشور ما، موجب شده است که سرمایهگذاری در حوزه فرهنگ و هنر برای بسیاری از خانوادهها به یک انتخاب دشوار تبدیل شود. ثبتنام فرزندان در کلاسهای هنری، خرید کتاب، حضور در کنسرت، تئاتر، سینما، نمایشگاههای هنری یا خرید آثار هنری، هرچند برای رشد فرهنگی و هنری افراد ضروری باشد، در اولویتهای بعدی قرار میگیرد. استمرار این وضعیت، فرصت تجربه مستقیم هنر را از بسیاری از کودکان و نوجوانان سلب کرده و در نتیجه، زمینه آشنایی آنان با زبان هنر، زیباییشناسی و قدرت تحلیل آثار هنری نیز محدود میشود.
از سوی دیگر، وضعیت اقتصادی رابطه مستقیمی با تولید آثار هنری نیز دارد. مرور آلبومهای ماندگار موسیقی در سالهای گذشته حاکی از آن است که در دوره انتشار و تولید بسیاری از این آثار، هنرمندان دغدغه مالی چندانی نداشته و تمام تمرکز خود را بر روی تولید اثری ماندگار صرف کردهاند، نمونههای بسیاری از این همنشینیها را میتوان مثال زد، آلبوم دود عود اثر ماندگاری با آهنگسازی پرویزمشکاتیان، تنظیم کامبیز روشن روان و آواز محمدرضا شجریان است که سه سال پس از همسایگی روشن روان و مشکاتیان در سال ۱۳۶۳ تولید شد و از آن بعنوان پنجمین کاست مشترک مشکاتیان و شجریان یاد میشود، در نقطه مقابل هنگامی که هنرمند با کاهش قدرت خرید مخاطب روبهرو شده و این مهم تاثیر مستقیمی در درآمد و وضعیت معیشتی وی نیز میگذارد، ناگزیر تولیدات هنری خود را به سمت آثاری سوق میدهد که از نظر اقتصادی پرفروشتر و عامهپسندتر باشند. چرا که دغدغه کنونی وی نه تولید اثری درخشان و نه تلاش برای ماندگاری است، که او در تکاپو و تقلا برای کسب درآمد از طریق حرفهایست که تا سالهای قبل روح معنوی آن مقدم بر کسب درآمدمالی بود. او در این راه از هیچ کوششی دریغ نمیکند و برای کسب درآمد بیشتر حتی از مسیر اصلی خود نیز منحرف شده و به کمک ابزار بصری –وگاه فریب مخاطب ناآگاه- سعی در جلب مشتری دارد، برگزاری کلاسهای متعدد، دایر کردن آموزشگاه موسیقی، برگزاری کنسرت و انتشار انواع آلبومها مطابق با نیاز بازار، او را از یک هنرمند تبدیل به تاجر هنر میکند. به عبارت دیگر، منطق بازار بر ارزشهای هنری غلبه کرده و تولید آثار خلاقانه و اندیشهمحور با دشواری بیشتری همراه میشود. این چرخه، جدای از آنکه بر کیفیت هنری و همچنین ذائقه مخاطبان تأثیر مستقیم میگذارد که ذائقه خود هنرمند را نیز تحت تاثیر مستقیم قرار داده، بطوری که تولید آثار تجاری و مصرفی را بر آثار اندیشهمحور ترجیح میدهد. با توجه به این موضوع باید تاثیر اقتصاد در تعیین ذائقه هنری مردم را، بسیار تعیین کننده دانست، هرچه جامعه از ثبات اقتصادی، عدالت در توزیع فرصتها و حمایت مؤثر از فعالیتهای فرهنگی و هنری بیشتری برخوردار باشد، امکان آشنایی افراد با هنرو پرورش ذائقه هنری نیز افزایش خواهد یافت. در نقطه مقابل، استمرار بحرانهای اقتصادی و به تبع آن، کاهش قدرت خرید و گسترش مصرفگرایی، نهتنها مشارکت فرهنگی را کاهش میدهد، بلکه میتواند به تدریج موجب تضعیف سرمایه فرهنگی جامعه و سطحی شدن ذائقه هنری نسل بلاتکلیفی شود که در میان آتش و جنگ و بحران اقتصادی و طبقه اجتماعی و وضعیت نابسامان آموزشی گرفتار شده و راه خلاصی از این وضعیت را تنها در جلای وطن میداند.
نتیجهگیری
آسیبشناسی تغییر ذائقه هنری مخاطبان، به عوامل یادشده محدود نمیشود. تجربههای شخصی، ویژگیهای فردی، سن، شرایط زیستی و بسیاری از متغیرهای دیگر نیز میتوانند در شکلگیری، تغییر و تکامل ذائقه هنری نقشآفرین باشند. با این حال باید از خانواده، نظام آموزشی، رسانه، شرایط اقتصادی و گروه همسالان بعنوان مهمترین و اثرگذارترین عواملی نام برد که بیشترین سهم را در هدایت یا تغییر سلیقه و نگرش هنری افراد بر عهده دارند.بیتردید، برونرفت از چالشهای فرهنگی امروز، بیش از هر چیز در گرو تقویت آموزش، ارتقای سواد فرهنگی و هنری و گسترش فرهنگسازی در تمامی شاخههای هنر، از جمله موسیقی، است. هدف از این مسیر، تحمیل یک سلیقه خاص یا ترجیح دادن گونهای از هنر بر گونهای دیگر نیست، بلکه پرورش مخاطبی آگاه، تحلیلگر، دغدغهمند و برخوردار از قدرت انتخاب است، مخاطبی که بتواند آثار هنری را نه صرفاً بر اساس جریانهای زودگذر، تبلیغات یا تأثیرپذیری از فضای پیرامون که بر پایه شناخت، اندیشه و معیارهای زیباییشناختی ارزیابی کند.جامعهای که در آن خانواده، مدرسه، رسانه و دیگر نهادهای فرهنگی، هر یک مسئولیت خود را در تربیت هنری نسل جدید بهدرستی ایفا کنند، نهتنها از ذائقهای غنی برخوردار خواهد بود، بلکه نسلی را پرورش خواهد داد که با تکیه بر تفکر، شناخت و قدرت تشخیص در برابر جریانهای عوامفریب، سطحی، الگوهای ناپایدار و موجهای زودگذر فرهنگی، انتخابی آگاهانه و مسئولانه داشته باشد. چنین نسلی، بیتردید، سرمایهای ارزشمند برای حفظ، اعتلای و پویایی فرهنگ و هنر هر سرزمینی خواهد بود.
منابع
- امینی، محمد، دهقانی، عارفه(۱۴۰۳)، مطالعه کیفی جایگاه هنر و تربیت هنری در نظام آموزشی کشور، فصلنامه مطالعات هنر، سال ۳، شماره ۲، صفحه ۵۷-۳۱
- گل خندان، سمیرا، ۱۴۰۱،مجله پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی، شماره ۱۹، صفحه207-۲۳۵
- فاضلی، محمد(۱۳۸۴)، جامعه شناسی مصرف موسیقی، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره ۴، صفحه ۲۷-۵۳
- یوسفی،رسول و زارع خلیلی، فتح اله و مقنی پور، مجیدرضا و غروی منجیلی، فریبا، ۱۴۰۱، فصلنامه علمی جامعه شناسی فرهنگ و هنر، شماره ۱، صفحه ۱۴۷-۱۶۷
- تحویلیان، حسین، ۱۳۹۴، نگاهی به آموزش هنر در مدارس ایران، پایگاه اینترنتی سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش، آدرس دسترسی: http://old.oerp.ir/node/۱۹۶۱
- UNESCO, 2006,Road Map for Arts Education, unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000384200