مقدمه
انتخابات در ایران همواره بهعنوان یکی از مهمترین مظاهر مردمسالاری و مشارکت عمومی در تعیین سرنوشت کشور شناختهشده است. میزان مشارکت مردم در انتخابات، نهتنها نشاندهندۀ علاقه و دلبستگی آنها به فرآیندهای سیاسی و تصمیمگیری است، بلکه همینطور بازتابی از اعتماد عمومی به سیستم سیاسی و نهادهای انتخاباتی نیز هست. در این گزارش، به تحلیل آماری میزان مشارکت مردم در انتخابات ایران در سالهای گذشته پرداخته و روند و الگوهای موجود بررسیشده است. هدف این مطالعه، ارائۀ دیدگاهی جامع و دقیق از دگرگونیها و تحولات مشارکت مردمی در انتخابات ایران و همچنین شناسایی عواملی که بر این مشارکت تأثیرگذار بودهاند، است.
نمودار ۱ بررسی روند تغییرات مشارکت در انتخابات ریاستجمهوری را نشان میدهد؛ در ۵بهمن۱۳۵۸ میزان مشارکت در اولین انتخابات ۶۷.۴۱درصد بوده است و ایندرحالی است که در ۱۱فروردین۱۳۵۸ (۱۱ ماه قبل) همهپرسی نظام جمهوری اسلامی برگزارشده بود، میزان مشارکت 89درصد بوده[۱] است و در همهپرسی قانون اساسی که در ۱۲آذر۱۳۵۸ برگزار شده بود، میزان مشارکت مردم ۷۵.۲۳درصد بوده است.[۲] به عبارتی در همان سالِ ابتدایی انقلاب، میزان مشارکت در همهپرسی نظام-با۹۹.۳درصد رأی آری-۱۴درصد بیشتر از مشارکت در همهپرسی قانون اساسی در همان سال بوده است. اگرچه تفرقههایی که میان گروههای سیاسی و انقلابیون افتاد در این دادهها مؤثر است؛ اما میتوان این فرضیه را هم در نظر داشت که مردم تا سالها میزان مشارکت در انتخابات ریاستجمهوری را لزوماً ملاکی برای تأیید نظام نمیدانستند.
بررسی تغییر میزان مشارکت در انتخابات ریاستجمهوری در نمودار ۱ نشان میدهد. نخست افزایش مشارکت در زمان پس از شهادت دکتر رجایی و انتخاب آیتالله خامنهای (مدظله) رخ دادهاست و باعث شده تا میزان مشارکت انتخابات در یک سال، بین دوره دوم و سوم ریاستجمهوری،۱۰درصد افزایش پیدا کند. بعدازآن به مدت ۳ دوره، مشارکت در انتخابات ریاستجمهوری روندی نزولی را طی کرده است تا جایی که در سال (۷۲،دورۀ ششم)، انتخاب مجدد آقای رفسنجانی، میزان مشارکت در انتخابات به ۵۰درصد کاهشداده است. یکی از دلایل آن را میتوان ورود به مرحلۀ بعد از جنگ و دشواریهای ناشی از خرابیهای آن دانست. ایندرحالی است که در سال ۷۶، مشارکت حدود ۳۰درصد افزایش پیداکرده و به ۸۰درصد رسیده است. این مشارکت را میتوان نشئتگرفته از تأثیرات فضاهایی دوقطبیای دانست که در تقابل دو جریان سیاسی اصلی در جامعه بهوجود آورده است.
همین مسئله توانست در سال ۸۸ میزان مشارکت را تا ۲۵درصد در مقایسه با دورۀ قبلِخود افزایش دهد و به بیشترین میزان مشارکت در ادوار انتخابات ریاستجمهوری یعنی ۸۴.۸۳درصد برساند. پسازآن و در حواشی ایجادشده، حول صحت و سلامت نهاد انتخابات در کشور، شاهد افول اعتماد به صندوق رأی در کشور هستیم. تا جایی که در مرحلۀ اول انتخابات سال ۱۴۰۳ میزان مشارکت بهکمترین مقدار خود در طول عمر جمهوری اسلامی ایران یعنی حدود۴۰درصد رسیده است و این مقدار در مرحلۀدوم ۱۰درصد افزایشیافته و این اولین روند صعودی مشارکت پس از سال ۸۸ بهحساب میآید.
فرضیههای متفاوتی برای فرازوفرودهای مشارکت در انتخابات مطرح میشود. یکیازآن را میتوان تغییر جمعیت واجدین رأی و راههای نوین مشارکت سیاسی دانست که در پیش روی نسل جدید رأیدهندگان وجود دارد. امروزه با بدنهای از جمعیت واجد شرایطی مواجه هستیم که اعتراض مدنی در فضایمجازی را مؤثرتر از مشارکت در انتخابات میداند. نمودار ۲ نشاندهندۀ جمعیت مشارکتکننده در انتخابات ریاستجمهوری ایران در ادوار مختلف است. متناسب با افزایش جمعیت کشور؛ جمعیتی که واجد شرایط شرکت در انتخابات هستند نیز افزایش داشته و ۳ برابر شده است. در سال ۵۸ مشارکت بهطور تقریبی ۲۷درصد بیشتر از سال ۱۴۰۳ بوده است، اما جمعیتی که در سال ۱۴۰۳ در انتخابات مشارکت کردهاند ۱۰ میلیون از جمعیت مشارکتکننده در سال ۵۸ بیشتر بوده است. امروزه برای اینکه مشارکت به ۵۰درصد برسد باید ۳۰ میلیون نفر را متقاعد کرد که مشارکت لازم و ضروری است، درحالیکه در سالهای ابتدایی انقلاب با افراد کمتری مواجه بودیم.
نمودار ۳ نشاندهندۀ میزان مشارکت در انتخابات ریاستجمهوری در ایالاتمتحدۀآمریکا است. در سال ۱۹۸۰ میلادی (۱۳۵۸) میزان جمعیت واجد شرایط، برای رأی دادن در سال ۱۹۸۰، حدود ۱۵۹ میلیون نفر بوده است که این میزان در سال ۲۰۲۰ میلادی به ۲۳۹ میلیون نفر رسیده و به عبارتی این جمعیت ۱.۵۷ برابر شده است. این درحالیاست که میزان جمعیت واجد شرایط رأی دادن ۳ برابر شده است.
میزان مشارکت در ایالاتمتحده در مقایسه با مشارکت در ایران از یک ثبات نسبی برخوردار بوده و روندی صعودی را طی کرده است. تاجایی که از سال ۱۹۸۰ میلادی از ۵۴درصد به بیشترین میزان خود، یعنی حدود ۷۰درصد در سال ۲۰۲۰ رسیده و ۱۶درصد افزایشیافته است. در بعضی از ادوار میزان دگرگونیهای مشارکت در ایران حدود ۳۰درصد نیز بوده است.
باتوجهبه تمامی مواردی که به آن اشاره شد، از مهمترین سؤالاتی که در زمان انتخابات جزو اولویتهای افکار عمومی و کارشناسان قرار میگیرد، پیشبینی میزان مشارکت در انتخابات و عوامل مؤثر بر آن است. در ادامه این گزارش تلاش دارد تا به بعضی از عوامل مؤثر بر مشارکت در انتخابات ۴ دهۀ اخیر بپردازد.
پراکندگی استانی مشارکت در انتخابات اخیر
یکی از نکتههای که میتوان بررسی کرد، میزان پراکندگی استانی مشارکت در انتخابات است. در نمودار ۴ در مرحله اول انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳، بیش از میزان مشارکت برای استانهای خراسان جنوبی، یزد و قم بوده و کمتر از میزان مشارکت برای استانهای کردستان، خوزستان و کرمانشاه است. در مرحلۀ دوم انتخابات، بیشترین میزان مشارکت مختص استانهای خراسان جنوبی، یزد و اردبیل بوده و کمترین مشارکت برای استانهای کردستان، تهران و خوزستان است.
میزان تغییر در مشارکت دور دوم بر اساس استانها در نمودار ۵ نشان دادهشده است. استان آذربایجان شرقی، اردبیل و کهگیلویه و بویراحمد بیشترین میزان افزایش مشارکت را در دور دوم داشتهاند. بعضی از تحلیلها این افزایش مشارکت را ناظر بهرأیهای قومیتی دانستهاند.
نمودار ۶ مقایسۀ مشارکت استانها در انتخابات ریاستجمهوری سال ۹۶، ۱۴۰۰ و مرحله اول انتخابات ۱۴۰۳ را نشان میدهد. مشارکت در انتخابات سال ۹۶ بیشتر برای استانهای یزد، مازندران و خراسان جنوبی بوده و مشارکت کمتر برای استانهای کردستان، لرستان و تهران است. همچنین میزان در انتخابات ۱۴۰۰، استانهای خراسان جنوبی، خراسان شمالی و ایلام مشارکت بیشتر را داشته و تهران، کردستان و البرز مشارکت کمتر را داشته است.
مقایسه مشارکت انتخابات مجلس و ریاستجمهوری
نمودار ۷ نشاندهندۀ میزان مشارکت در دو دورۀ اخیر انتخابات مجلس است. در انتخابات مجلس سال ۹۸، استانهای کهگیلویه و بویراحمد، خراسان جنوبی و ایلام مشارکت بیشتر و تهران، البرز و کردستان مشارکت کمتر را داشتند. در انتخابات مجلس ۱۴۰۲، مشارکت بیشتر برای استانهای کهگیلویه و بویراحمد، خراسان جنوبی و گلستان بوده و مشارکت کمتر مشابه دور قبل، مختص استانهای تهران، البرز و کردستان بوده است.
همانطور که نمودار ۸ نشانمیدهد، کاهش مشارکت بیشتر در انتخابات مجلس ۱۴۰۲ در مقایسه با سال ۹۸، مختص استانهای سیستان و بلوچستان، ایلام و خراسان شمالی بوده است. به عبارتی در سال ۱۴۰۲ مشارکت انتخابات مجلس در استان سیستان و بلوچستان ۱۷.۵درصد نسبت به سال ۹۸ کاهشیافته است.
جدول ۱ نشاندهنده بیشترین و کمترین میزان مشارکت استانها در دورههای اخیر انتخابات ریاستجمهوری و دو دوره اخیر انتخابات مجلس است. در بین استانهای دارای بیشترین مشارکت، خراسان جنوبی و در بین استانهای دارای کمترین مشارکت، کردستان در انتخابات اخیر مجلس و ریاستجمهوری همواره حضورداشتهاند.
جدول ۱: استانهای دارای کمترین و بیشترین مشارکت در انتخابات اخیر
| دوره انتخابات | کاندیدای منتخب | استانهای دارای بیشترین مشارکت | استانهای دارای کمترین مشارکت |
| ۱۳۹۶- دوره دوازدهم | حسن روحانی | یزد، مازندران و خراسان جنوبی | کردستان، لرستان و تهران |
| ۱۴۰۰-دوره سیزدهم | ابراهیم رئیسی | استانهای خراسان جنوبی، خراسان شمالی و ایلام | تهران، کردستان و البرز |
| ۱۴۰۳-دوره چهاردهم-مرحله اول | سعیدجلیلی-مسعود پزشکیان | خراسان جنوبی، یزد و قم | کردستان، خوزستان و کرمانشاه |
| ۱۴۰۳-دوره چهاردهم-مرحله دوم | مسعود پزشکیان | خراسان جنوبی، یزد و اردبیل | کردستان، تهران و خوزستان |
| ۱۳۹۸-انتخابات یازدهمین دوره مجلس | – | کهگیلویه و بویراحمد، خراسان جنوبی و ایلام | تهران، البرز و کردستان |
| اسفند ۱۴۰۲-انتخابات دوازدهمین دوره مجلس | – | کهگیلویه و بویراحمد، خراسان جنوبی و گلستان | تهران، البرز و کردستان |
مشارکت خارج از کشور
یکی دیگر از نکات شایانتوجه، میزان مشارکت ایرانیان خارج از کشور است. مطابق آمار سخنگوی ستاد انتخابات کشور، میزان مشارکت ایرانیان خارج از کشور در انتخابات سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۰، ۴ برابر افزایش جمعیت رأی داشته است[۶]. اگرچه این عدد بهتنهایی معیار مناسبی برای سنجش محسوب نمیشود و باید مواردی همچون میزان افزایش جمعیت مهاجران ایرانی و همچنین ممانعت بعضی از کشورها در اخذ رأی ایرانیان مهاجر در آنها را، نیز در نظر گرفت.
آرای باطله
نمودار ۹ نشاندهندۀ میزان آرای باطله در دورههای اخیرِ انتخابات ریاستجمهوری است. درصد آرای باطله در دورۀ سیزدهم بیشترین میزان خود، یعنی ۱۳درصد را داشته است. بعضی معتقدند که آرای باطله نمادی از اعتراض به سبک تأیید صلاحیتهاست. در سال ۱۴۰۰ آرای باطله پس از رئیسجمهور منتخب، میزان بیشتر را داشته و از آرای سایر کاندیدها بیشتر بوده است.
عوامل مؤثر بر میزان مشارکت
مشارکت، تورم یا اعتماد؟
مؤلفههای زیادی بر میزان مشارکت مردم در انتخابات تأثیرگذار هستند. یکیازاین مؤلفههای مهم، تغییر اقتصادی و وضعیت معیشتی افراد جامعه است. بهبود یا وخامت شرایط اقتصادی میتواند انگیزۀ مردم را برای شرکت در انتخابات و حمایت از برنامهها و کاندیداهای مختلف تحت تأثیر قرار دهد.
نمودار ۱۰ رابطۀ روند درصد مشارکت در انتخابات ریاستجمهوری و تورم را بررسی میکند. از دورۀ پنجم تا دورۀ دهم رابطۀ میان دگرگونیهای تورم و میزان مشارکت، رابطۀ مستقیم بوده است. مثلاً در فاصله دورۀ ششم انتخابات تا هفتم ، تورم ۱۴.۴درصد افزایشیافته و مشارکت هم ۲۹.۲درصد افزایشیافته است؛ اما از دورۀ دهم انتخابات این روند تغییر کرده و در دورۀ اخیر کاملاً برعکس شده است. به شکلی که بین دوره دوازدهم تا چهاردهم، مشارکت 33.4درصد کاهش و تورم ۲۹.۶درصد افزایشیافته است. شاید بتوان این موضوع را بر اساس نگاه جامعه به صندوق رأی نیز تحلیل کرد. مثلاً تا دورۀ دهم حتی با افزایش تورم، صندوق رأی، راهحلی برای انتخاب و تغییر شرایط بهحساب میآمده، اما پسازآن نگاه به انتخابات و مرجع دگرگونیهای اقتصادی آن عوضشده است. براین اساس، تغییر شرایط اقتصادی و تغییر دیدگاه نسبت به نقطۀ اثر بودن انتخابات، منجر شده که جامعه نسبت به حضور در آن بیتفاوت بشوند.
تحلیل تغییر مشارکت تنها بر اساس مؤلفههای اقتصادی، اشتباه است و برای بررسی دقیقتر باید مسائل فرهنگیواجتماعی را هم در نظر گرفت.
مشارکت و کاندیداها
یکی دیگر از، مؤلفههایی که مؤثر بر مشارکت مطرح میشود، نحوۀ تأیید صلاحیت شورای نگهبان است. کما اینکه این فرضیه مطرح میشود که علت کاهش چشمگیر مشارکت در انتخابات در دوره سیزدهم، شکل نگرفتن دوقطبی اصولگرا و اصلاحطلب در جامعه بوده است. افزایش ۱۰درصدی، دوره دوم انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳ نشان داد که بخشی از کاهش مشارکت بهدلیل این مسئله است.
نمودار ۱۱ شاخص بیتفاوتی را برحسب تصمیم بهمشارکت نشان میدهد. این دادهها بر اساس نظرسنجی مجموعۀ شناخت، حدود یک ماه پیش از انتخابات گرفتهشده است. برایناساس، بهطور تقریبی یکسوم پاسخدهندگان معتقدند که فرقی نمیکند چه کسی رئیسجمهور باشد. محمدرضا جوادییگانه[۷] معتقد است این مسئله ناشی از وضعیت «دو جامعهای شده»
که چه کسی رئیسجمهور شود و یکی از دلایل این وضعیت را این میدانند؛ که نمایندهای که توانایی نمایندگی جامعه دوم، را داشته باشد شرایط مندرج برای ثبتنام را ندارد.(جوادی یگانه، ۱۴۰۳)
همچنین بررسی این دادهها، شاخص بیتفاوتیِهمبستگی با نبود تمایل به شرکت در انتخابات را نشان میدهد. به عبارتی ۶۱درصد افرادی که قصد شرکت در انتخابات را نداشتند، بر ایشان تفاوتی نمیکرد که چه فردی رئیسجمهور بشود. حالآنکه این میزان در بین کسانی که قصد مشارکت در انتخابات رادارند به ۱۱درصد کاهشیافته است.
جدول ۲ آخرین نظرسنجی ایسپا در آبان۱۴۰۳ است؛ بهصورت دقیقتری به دلایل، نبود مشارکت در انتخابات پرداخته است. همانطور که نشانمیدهد یکی از پررنگترین دلایل نبود مشارکت «اعتقاد نداشتن به تأثیرگذاری انتخابات و ناکارآمدی در سطح حکمرانی» ذکرشده است. در گزارش رفتار رأیدهی نیز نشان دادهشده که ۸۲درصد رأی ندهندِهای مزمن به اینگزینه که «نظر مردم عادی برای مسئولین اهمیتی دارد»، اعتقاد ندارند.
جدول ۲: دلایل کسانی که «بههیچعنوان شرکت نمیکنند.»، منبع: ایسپا،. آبان ۱۴۰۳
| گزینهها | درصد برحسب پاسخگویان |
| تاثیرگذاری نبودن انتخابات | ۲۰.۹ |
| فساد و نداشتن صداقت مسئولین | ۲۰ |
| نداشتن علاقه و تمایل به شرکت در انتخابات | ۱۸.۷ |
| وضعیت نامطلوب اقتصادی و معیشتی | ۷.۵ |
| اوضاع نابسامان کشور | ۵.۹ |
| نبود اعتماد به انتخابات | ۳.۶ |
| نبود آگاهی و اطلاع کافی | ۲.۲ |
| نبود صلاحیت کاندیداها | ۱.۷ |
| قبول نداشتن نظام (جمهوری اسلامی) | ۱.۶ |
| سایر | ۳.۶ |
| بیپاسخ | ۱۴.۳ |
همانطور که دلایل مشارکت نداشتن بررسی شد، «وضعیت نامطلوب اقتصادی و معیشتی»، یکی دیگر از مسائل تعیینکننده در تصمیم نبود مشارکت مردم بهحساب میآید. این مسئله در بعضی از نظرسنجیهای مشابه نیز تکرار شده است. همچنین بررسی انتظارات افراد نسبت به عملکرد رئیسجمهور آینده مؤید این نکته است که تغییر اقتصادی یکی از دغدغههای مهم مردم بهحساب میآید. نمودار ۱۲ اولویتبندی انتظارات مردم نسبت به رویکرد اصلی رئیسجمهور را نشان میدهد.
مشارکت استانها و محرومیت
نمودار ۱۳ نشاندهندۀ رتبهبندی استانهای کشور ازنظر محرومیت هست که بر اساس گزارش پایش فقر، سال ۱۴۰۰ تهیهشده است. مطابق این دادهها در استانی مانند سیستان و بلوچستان که محرومترین استان کشور بهحساب میآید، نرخ فقر بالاتر از ۵۰درصد است و بهعبارتیدیگر بیش از نصف جمعیت استان، کمتر از خط فقر محاسبهشده مخارج داشتند.[۸] یکی از مسائلی که مطرح است، رابطۀ محرومیت در استانها و تأثیر آن بر مشارکت مردم است.
رتبه مشارکت دو استانهای سیستان و بلوچستان و خراسان شمالی بهعنوان محرومترین استانهای کشور نشان دادهشده است. سال ۹۶ میزان مشارکت در سیستان و بلوچستان، ۷۵درصد بوده است که ۷۲درصد مشارکتکنندگان به آقای حسن روحانی رأی دادهاند. در سال ۱۴۰۰، میزان مشارکت در این استان ۶۳درصد بوده و جزو استانهایی با مشارکت بالا بهحساب میآید. لازم به ذکر است که ۶۱درصد از رأیدهندگان به شهید ابراهیم رئیسی که رقیب دورۀ قبل آقای حسن روحانی بودند، رأی دادند. همچنین در سال ۱۴۰۳، اگرچه که رتبۀ این استان در مشارکت کاهشیافته اما میزان مشارکت همچنان از میانگین مشارکت کشوری بیشتر بوده و ۶۹درصد رأیدهندگان به مسعود پزشکیان رأی دادهاند.
این موضوع نشان میدهد که لزوماً نمیتوان رابطۀمعکوسی میان میزان مشارکت و محرومیت در این استانها پیدا کرد. و میتوان اینطور استدلال کرد که در این استانها برخلاف محروم بودن، صندوق رأی همچنان بهعنوان مرجعی برای تغییر اوضاع بهحساب میآید.[۹] ایندرحالی است که در استانی مانند تهران که طبق پایش فقر، پایینترین محرومیت را دارد، عموماً جزو استانهای دارای مشارکت پایین است؛ که دلیل آن را میتوان مدل نگرش مردم این استان به صندوق رأی و انتخابات دانست.
جدول ۳: رتبۀ میزان مشارکت محرومترین استانهای کشور
| استان | سال | رتبه میزان مشارکت بین استانها |
| سیستان و بلوچستان | ۱۳۹۶ | ۱۷ |
| ۱۴۰۰ | ۴ | |
| ۱۴۰۳-دور اول | ۲۱ | |
| ۱۴۰۳-دور دوم | ۱۸ | |
| خراسان شمالی | ۱۳۹۶ | ۶ |
| ۱۴۰۰ | ۲ | |
| ۱۴۰۳-دور اول | ۱۲ | |
| ۱۴۰۳-دور دوم | ۱۳ |
الگوی انتخاب
اندیشمندان، عوامل زیادی را مؤثر بر الگوی انتخاب رأیدهندگان میدانند. ازجملۀ آنان میتوان به آرای قومیتی اشاره کرد.
در خصوص انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۳ نیز تأکید زیادی بر این موضوع شد. نمودار ۱۴ نیز تا حدودی مؤید این نکته هست که مسعود پزشکیان سابقۀ نمایندگی مجلس از طرف آذریزبانان کشور را داشته و خود نیز آذری است و موفق شده بیشترین آرا را در شهرهای آذریزبان مثل آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و اردبیل کسب کند. این در حالی است که سعید جلیلی بیشترین آرا را در استانهای قم، خراسان جنوبی و کرمان کسب کرده است.
برای فهم این مسئله که آرای قومیتی چقدر در انتخاب رأیدهندگان ۱۴۰۳ مؤثر بوده است، میتوان نگاهی به مدل رأیدهی در انتخابات قبل انداخت. نمودار ۷ نشاندهندۀ پراکندگی استانی آرای آقای حسن روحانی و شهید ابراهیم رئیسی است. در انتخابات سال ۹۶، حسن روحانی بیشترین درصد آرای کرمانشاه، سیستان و بلوچستان و کردستان را کسب کرده و شهید ابراهیم رئیسی بیشترین درصد آرای خراسان جنوبی، خراسان رضوی و خراسان شمالی را به دست آورده است. همچنین در سال ۱۴۰۰ درصد آرای شهید ابراهیم رئیسی در استان خراسان جنوبی، قم و کرمان بیشتر از سایر استانها بوده است.
در سال ۹۶ سابقۀ فعالیت شهید آیتالله ابراهیم رئیسی در خراسان مؤثر بوده و حالآنکه سمنان بهعنوان استان محل تولد آقای حسن روحانی و سابقۀ یک دوره عضویت مجلس از این استان، جزو استانهایی است که بیشترین رأی را به حجتالاسلام ابراهیم رئیسی اختصاص داده است و این مثال نقضی است برای گزارهای که اهلیت کاندیدا در استانی را دلیل رأیدهی مردم استان به آن نامزد میداند؛ اما میتوان استدلال کرد که صبغۀ کاری موفق در یک استان میتواند به شناخته شدن فرد و همچنین رأی آوری وی کمک کند. کما اینکه خراسان بهعنوان محل کاری حجتالاسلام رئیسی و آذربایجان بهعنوان محل خدمت دکتر پزشکیان در صدر استانهای پر رأی به این افراد بودهاند. همچنین تعصب دینی و عقیدتی را نیز میتوان مؤلفۀ مؤثری در الگوی رأیدهی استانها دانست. کما اینکه بسیاری، اعتقادات دینی مردم قم و یا یزد و خراسان به مسئله حجاب را عامل مؤثری بر انتخاب آقای سعید جلیلی دانستهاند.
ویژگی کسانی که رأی ندادهاند
مطابق پیمایش ملی رفتار رأیدهی رصد فرهنگی کشور که در بهمن ۱۴۰۲ منتشرشده، ویژگی و نگرش کسانی که رأی ندادهاند بررسیشده است. در این گزارش دودسته رأی نداده مشخصشده است؛ رأی نداده مزمن، افرادی هستند که در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۰ شرکت نکردهاند و در هیچکدام یا تنها ۱ انتخابات از ۳ انتخابات ریاستجمهوری پیشین شرکت کردهاند و رأی داده غیر مزمن، افرادی هستند که در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۰ شرکت نکردهاند و در ۲ یا ۳ انتخابات ریاستجمهوری پیشین شرکت کردهاند.
همانطور که در نمودار ۱۶ نشان دادهشده است، میزان رأی ندادهها در کلانشهرها ۵۸درصد بوده و میزان رایندادههای مزمن در کلانشهرها، حدود ۳ برابر این میزان در روستا و ۱.۵ برابر شهرهاست. به عبارتی حداقل ۲۸درصد ساکنان کلانشهرها حتی قصدی برای مشارکت ندارند، این میزان در بسیاری از دادههای مشارکت ادوار انتخابات کلانشهر تهران مشاهدهشده است.
نمودار ۱۶ نشاندهندۀ رابطۀ رفتار رأیدهی و میزان تحصیلات است. مطابق آن، با افزایش تحصیلات، میزان رأیدهنده کاهشیافته و بر رأی نداده مزمن افزوده میشود.
میتوان اینطور در نظر گرفت که با افزایش تحصیلات، راههای اعتراض مدنی بیشتر بهسمت مشارکت سلبی و یا انفعال خواهد رفت. کما اینکه در نمودار ۱۷ نشان دادهشده است که ۸۵درصد رأیدهندههای مزمن، رأی ندادن را راهی برای بیان اعتراض میبینند.
یکی از مسائل جالبتوجه، بررسی سن رأیدهندههاست. نمودار ۱۸ نشاندهندۀ میزان مشارکت در دور دوم انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۳ به تفکیک سن مشارکتکنندگان است. برایناساس سنین ۱۸ تا ۲۵ سال مشارکت کمتر را و سنین ۶۵تا۷۵ سال مشارکت بیشتر را داشتهاند. همانطور که اشاره شد مسائل رفاهی و اشتغال و همچنین نبود اعتماد به کارآمدی ساختار حکمرانی و صندوق رأی بهعنوان نقطۀ تغییر از مهمترین عواملی است که میتواند مانع مشارکت جوانان شود.
همچنین از تأثیر زیست مجازی و جهانیشدن نباید غافل شد. نمودار ۱۹ نشاندهنده سنین مشارکتکنندگان در انتخابات آمریکاست. نکتۀ درخورتوجه آن است که میزان مشارکت جوانان ۱۸تا۲۹ سال در این کشور نیز نسبت به سایر سنین مقدار کمتری دارد.
پیشبینیها و صحت نظرسنجیها
یکی از پر انتشارترین مطالب در نزدیکی انتخابات، دادههایی است که بر اساس نظرسنجیها و یا پایش فضای مجازی منتشرشده و میزان مشارکت یا آرای کاندیداهای انتخابات را پیشبینی میکند. در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳ بسیاری از مجموعهها سعی کردند که پیشبینیای نسبت به نتایج انتخابات داشته باشند.
نمودار ۲۰ نشاندهندۀ درصد خطای پیشبینی نظرسنجیهای بعضی از مراکز آماری، نسبت به مشارکت در انتخابات دور اول و دوم ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳ است. در دور اول خطای پیشبینی بیشتری برای مجموعه «پرسش» است، حالآنکه در دور دوم این مجموعه نزدیکترین پیشبینی را به نتیجۀ انتخابات داشته و تنها با ۱.۸درصد خطا نتیجۀ مشارکت را بررسی کرده است.
کارشناسان دلایل متفاوتی برای خطاهایی که در نظرسنجیها پیشآمده ارائه کردهاند. ازجملۀ آنها میتوان به شهادت رئیسجمهور و فرآیند ناگهانی انتخابات در این زمان اشاره کرد که باعث شد مردم فرصت کافی برای بهاجماع رسیدن را نداشته باشند و این موضوع بر تعداد مُرددین و دامنه تردید افزود. البته برخی از کارشناسان معتقدند در بسیاری از مواقع اعداد معیار کافی و مطلقی برای بررسی رفتار رأیدهی نیست و برای فهم و تصحیح اعداد باید به سراغ تحلیلهای کیفی روانشناختی و جامعهشناختی مقادیر رفت. همچنین بعضی از تحلیلگران در نظر نگرفتن میزان افرادی که حاضر نیستند به پرسشگران در خصوص تصمیمهایشان بر شرکت در انتخابات و یا رایشان پاسخ بدهند و این دو معیار را عامل مؤثری در خطای نظرسنجیها دانستند و حتی آنها را ۴۰درصد جامعه میدانستند.
اگرچه که بررسی دادههای موج ششم نظرسنجی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات از مردم دربارۀ انتخابات ریاستجمهوری که در هفته دوم تیر۱۴۰۳انجامشده است، نشان میدهد که از بین مراجعه شدهها برای نظرسنجی، ۲۷درصد افراد حاضر به همکاری با پرسشگران نشدهاند. این میزان در دو موج دیگر نظرسنجی نیز همین مقدار بوده است.
منابع:
- مرکز رصد فرهنگی کشور (۱۴۰۲). گزارش رفتار رأیدهی جامعه ایرانی؛ مطالعه رأی ندهندهها در انتخابات.
- مرکز طرحهای ملی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات (۱۴۰۳)، گزارش نظرسنجی از مردم دربارۀ انتخابات ریاستجمهوری.
- مرکز تحقیقات اجتماعی و دادهکاوی شناخت، گزارش میزان آرای کاندیداهای انتخابات ریاستجمهوری در سال ۱۴۰۳ در هر یک از استانها. https://shenaakht.com/
- مرکز تحقیقات اجتماعی و دادهکاوی شناخت، شاخص بیتفاوتی برحسب تصمیم مشارکت، https://shenaakht.com/
- مرکز افکار سنجی دانشجویان ایران (ایسپا)(آبان ۱۴۰۳)، دلایل عدم مشارکت در انتخابات.
- جوادی یگانه، محمدرضا (۱۴۰۳)، https://t.me/javadimr/478
- جوادی یگانه، محمدرضا (۱۴۰۳)، https://t.me/javadimr/516
- بادینفکر، محمدجواد (۱۴۰۳)، خطای نظرسنجی؛ از ترامپ خجالتی آمریکا تا مرددین بی رای ایران.
- خبرگزاری ایرنا (۱۴۰۳)، دو مرکز نظرسنجی: رای ندادن مرددان، عامل کمتر شدن مشارکت از پیشبینی.
- خبرگزاری ایرنا (۱۴۰۳)، چرا مشارکت در انتخابات، کمتر از پیشبینی مراکز نظرسنجی شد؟
- خبرگزاری ایرنا (۱۴۰۰)، میزان مشارکت مردم در ادوار انتخابات ریاستجمهوری.
- موسسۀ پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (۱۳۹۷)، تعداد دانشجویان به تفکیک استان از سال ۷۲تا۹۷، لینک:
- https://nezarat.uok.ac.ir/wp-content/uploads/2019/02/%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8%A7%D9%86.pdf
- ستاد انتخابات وزارت کشور (۱۴۰۳)، آمار مشارکت ایرانیان خارج از کشور درمرحله دوم انتخابات ریاست جمهوری.
- خبرگزاری اکوایران (۱۴۰۳)، بررسی روند مشارکتها و شاخصهای اقتصادی: کدام شاخص رابطه معنادارتری با مشارکت دارد؟ لینک: B2n.ir/g03753
- https://ourworldindata.org/grapher/voter-turnout-rate-by-age-usa
- خبرگزاری فردای اقتصاد (۱۴۰۱)، محرومترین استانهای ایران کداماند؟.
- خبرگزاری مشرق (۱۴۰۳)، جزئیات مشارکت و توزیع آرای انتخابات در استانهای کشور.
- مجموعه ازما، میزان مشارکت در دور دوم انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۳ به تفکیک سن مشارکتکنندگان، لینک:
- https://www.google.com/imgres?q=azmaa-net%20%D8%B3%D9%86%20%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA&imgurl=https%3A%2F%2Fpbs.twimg.com%2Fmedia%2FGS6f4jsWYAAuHSr%3Fformat%3Djpg%26name%3D4096x4096&imgrefurl=https%3A%2F%2Ftwitter.com%2FAzmaa_net%2Fstatus%2F1814563508782018793&docid=vb2RBgXmxZbtyM&tbnid=WMh1M4732DV6OM&vet=12ahUKEwj4pqa10OeHAxXYcfEDHbSSFJEQM3oECBUQAA…i&w=2500&h=2500&hcb=2&itg=1&ved=2ahUKEwj4pqa10OeHAxXYcfEDHbSSFJEQM3oECBUQAA
- [۱] https://www.isna.ir/news/99011306533/%DB%B2%DB%B0%D9%86%DA%A9%D8%AA%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%87%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C
- [۲] https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3470386-%D9%87%D9%85%D9%87-%D9%BE%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84
- [۳] https://www.irna.ir/photo/84370260/%D9%85%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C
- [۴] https://www.irna.ir/news/9287548/%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%A7-%DA%86%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%88%DB%8C%D8%AF
- [۵] https://www.weforum.org/agenda/2020/10/united-states-election-everything-you-need-to-know/
- [۶] https://www.iribnews.ir/fa/news/4277871/%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%AD%D9%84%D9%87-%D8%AF%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA
- [۷] عضو هیئتعلمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران
- [۸] B2n.ir/z42303
- [۹] اگرچه که در گزارش رفتاررای دهی، بین شرایط اقتصادی و رضایت از شرایط زندگی و تمایل برای مشارکت افراد در انتخابات رابطه مشاهده شد ولی باید توجه داشت که این گزارش مربوط به تهران بوده است.