ایکس (توئیتر سابق) نسبت به دیگر شبکههای اجتماعی مورد استفاده در ایران از جمله اینستاگرام، بستری تعاملیتر و صریحتر است. تعاملی از این نظر که بسیاری از اتفاقات داغ اجتماعی سیاسی، با کمترین اتلاف وقت در این شبکه مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرند. صراحت این شبکه نیز از این جهت اهمیت دارد که حسابهای توئیتری زیادی با شناسه کاربری مجهول یا ناشناس فعالیت میکنند و محتوای مورد نظر خود را بدون سانسور یا محدودیت منتشر میکنند.
توئیتر در مقایسه با اینستاگرام اگرچه از نظر تعداد اعضا، بسیار محدوتر به حساب میآید، اما گاهی با همین تعداد محدود اعضا (توئیتر فارسی کمتر از ۱۰ میلیون عضو فعال دارد حال آنکه اینستاگرام فارسی بالای ۴۰ میلیون فعال کاربری دارد) در برخی اوقات پیشروتر و جریانسازتر از اینستاگرام است. با این حساب، الگوریتم کاری توئیتر و همچنین شیوه فعالیت در آن، تفاوتهای زیادی با اینستاگرام دارد که سببشده تمایل به فعالیت در این دو بستر از طرف کاربران به شدت تفاوت پیدا کند.
گروه دادهکاوی ایرنا به منظور واکاوی فعالیت کاربران در سال ۱۴۰۳ و همچنین تحلیل جریانشناسی اعضای موثر این بستر، به استخراج و تدوین گزارش سالانه ایکس فارسی با تمرکز بر جریانشناسی کاربران پرداخته که بخشی از این گزارش در ادامه ارائه شده است:
نسبت محتوای نشری به بازنشری
انتشار محتوای تولیدی در مقایسه با محتوای بازنشری، یکی از اتفاقات قابل ملاحظه در توئیترفارسی است و استخراج دادهها از فروردین تا اسفند ۱۴۰۳ نشان میدهد ۷۸ درصد دادههای منتشر شده در توئیتر فارسی در سال گذشته که حدود ۱۶۰ میلیون محتوا بوده، به بازنشر (ریتوئیت) و ۲۲ درصد محتوای سالانه (حدود ۴۵ میلیون) به محتوای اصلی و توئیتها اختصاص داشته است.
مقایسه کنید این میزان داده بازنشری و نشری در توئیترفارسی با تلگرام فارسی که نسبت محتوای بازنشری در آن بسیار کمتر و در حد یک چهارم یا یک پنجم مطالب تولیدی است.
دستهبندی کاربران
در این بررسی، سه دسته کلی از کاربران شناسایی و از طریق کدگذاری طبقهبندی شدند: نخست کاربران موافق و حامی نظام هستند که شامل اصلاحطلبان، اصولگرایان و برخی کاربران ورزشینویس حامی و ملتزم به قوانین کشور است. دوم، کاربران مخالف نظام که براندازان، سلطنتطلبان و اپوزیسیون را شامل میشوند و در نهایت کاربران روزمرهنویس که بحث و نظر سیاسی در خصوص حاکمیت و سیستم سیاسی کشور ابراز نکردهاند.
دستهبندی های زیر براساس بررسی سامانه و واکاوی تکمیلی پژوهشگر ایرنا انجام شده است.
برانداز سلطنتطلب: کاربرانی در نظر گرفتهشدند که به طور آشکار به پهلوی و شخص رضا پهلوی ابراز تمایل و حمایت کردند.
برانداز غیر سلطنتطلب: کاربران مخالف نظام که آشکارا تمایل خود را به براندازی بیان کردهاند اما جزو سلطنتطلبان نیستند.
اپوزیسیون: کاربران منتقد و مخالف حاکمیت که در هیچیک از گرایشهای سیاسی از جمله اصولگرا، اصلاحطلب و… تعریف نمیشوند و همانند براندازان به طور علنی تمایل به تخریب و براندازی نمیکنند و به کنایه و انتشار محتوای طنز بسنده کردند.
روزمرهنویسها: در این پژوهش، کاربرانی در نظر گرفته شدند که محتوای سیاسی له یا علیه حاکمیت منتشر نکردهاند و محتوای بررسی شده از آنها فقط محتوای غیرسیاسی و سرگرمکننده شامل خاطرهنگاری، عکسنوشت و مسائل مربوط به روزمرهگیهای آنان بوده است.
ورزشینویسها: کاربرانی که محتوای ورزشی تولیدکردهاند و به طور مشخص، اکانت توئیتری تیم پرسپولیس با چند توئیت در میان کاربران موثر سال ۱۴۰۳ قرار گرفته است.
اصولگرا: همه کاربران منتسب به جریان اصولگرایی از پایداری، ارزشی، اصولگرای سنتی و اصولگرایان مدرنتر در این طبقهبندی قرار داده شدند.
اصلاحطلب: کاربران اصلاحطلب و متمایل به جریان اعتدالگرا و وفاقی در این دسته جاگذاری شدهاند.
جریان شناسی کاربران موثر در سال ۱۴۰۳
با مقدمه بالا و تبیین خط و مرز دستهبندیهای سیاسی رایج در بستر توئیترفارسی در سال گذشته، نسبتهای جالبی از محتوای موثر و پرلایک کاربران مختلف به دست آمده که در گراف دایرهای زیر آمده است:
واکاوی محتوای پرلایک استخراج شده در توئیترفارسی در بازه یکم فروردین تا ۳۰ اسفندماه ۱۴۰۳ نشان میدهد عمده محتوای منتشرشده و پرلایک در این بستر که حداقل ۲۰ هزار لایک و حداکثر ۷۵ هزار لایک دریافت کردند(بیشترین توئیت سال ۱۴۰۳، ۷۴ هزار و ۴۷۵ لایک گرفته) مربوط به گرایشهای مخالف نظام بوده که در قالب کاربران برانداز سلطنتطلب(۳۴ درصد)، کاربران برانداز غیرسلطنتطلب(۱۸ درصد) و اپوزیسیونها (۲۳ درصد) نشر و بازنشر شدهاند و در مجموع ۷۵ درصد کل محتوای پرلایکها را شاملشده است.
نکته مهم دیگر، سهم ناچیز کاربران حامی نظام در محتوای پرلایک سال ۱۴۰۳ است؛ بهگونهای که اصولگراها(۲ درصد)، اصلاحطلبان(۲ درصد) و ورزشینویسان(۱ درصد) محتوا را به خود تخصیص دادهاند که در مجموع ۵ درصد محتوای پرلایک سال است.
روزمرهنویسان حدود یک پنجم محتوای پرلایک سال گذشته را به خود اختصاص دادند که به انتشار محتوای سرگرمکننده، طبیعتگردی، روزمرگیها و حتی هرزهنگاری اختصاص داشته است.
تحلیل محتوای کیفی؛ هشتگها و کلمات پرتکرار توئیتها
تحلیل محتوای کیفی مجموع ۲۰۰ میلیون نشری و بازنشری که از طریق ابرکلمات استخراجشده، نشان میدهد محتوای متنوعی از انتخابات ریاستجمهوری در تیر ماه، شهادت رئیسی در اردیبهشت و شهادت سید حسن نصرالله در مهر ماه تا اشاره به برخی اظهارنظر رهبران سیاسی ایران و جهان را شامل میشود که تکرار و تاکید کاربران را باعث شدهاند.
تحلیل هشتگهای پرتکرار همانند محتوای موثر توئیتها به سلطنتطلبان و تکرار هشتگ جاویدشاه و kingrezapahlavi مربوط میشود که نشان میدهد سلطنتطلبان حساب ویژهای روی توئیترفارسی باز کردهاند و از نظر سازماندهی هشتگها و حمایت از چهرههای برجسته این جریان از جمله رضا پهلوی و علی کریمی، با یک گعده موثر مواجهیم که به طور مستمر از آن حمایت شبکهای و همهجانبه انجام شده است.
جمعبندی
۱. بررسی محتوای یک ساله از نظر حجم مطالب نشری و بازنشری نشان میدهد بر خلاف تلگرامفارسی که عمده محتوا تولیدی است، حدود یک پنجم محتوای توئیترفارسی(۲۲ درصد) تولیدی(توئیت) و نزدیک چهار پنجم آن(۷۸ درصد) بازنشری (ریتویئت) بوده است.
۲. جریانشناسی سیاسی توئیتهای پرلایک توئیترفارسی در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد سلطنتطلبان موثرترین طیف سیاسی توئیتر محسوب میشوند که محتوای آنها لایک و ایمپرشن بیشتری نسبت به دیگر گرایشهای سیاسی گرفته است.
این مهم در بالا آوردن هشتگهای پرتکرار سال نیز قابل مشاهده است که نشان میدهد سلطنتطلبان روی توئیتر حساب ویژهای باز کردهاند و آن را جولانگاه بسط و گسترش مانیفست و دیدگاههای سیاسی خود قرار داده و به شدت از محتوای آن حمایت میکنند.
۳. برخلاف تصور عمومی که توئیتر فارسی را بستری سیاسی و نخبگانی ارزیابی میکند، دادههای سال ۱۴۰۳ این شبکه اجتماعی نشان میدهد یک پنجم محتوای پرلایک و موثر این بستر، به رومزهنویسها و مطالب غیرسیاسی مربوط بوده است. به عبارتی دیگر، توئیتریها اعم از موافقان و مخالفان نظام سیاسی ایران به طور آشکاری به تبلیغ و ارائه مدل زندگی و لایف استایل شخصی خود پرداخته و از شخصینگاری و خاطرهنویسی تا طبیعتگردی و هرزهنگاری در این مطالب قابل دریافت و تحلیل است.
۴. نکته مهم در جریانشناسی توئیتهای پرلایک و موثر سال، سهم اندک کاربران اصلاحطلب و اصولگرا و گرایشهای متنوع آنها در محتواهای پرپسند سال ۱۴۰۳ بوده، بهگونهای که به جز چند توئیت مقام معظم رهبری و مسعود پزشکیان، تقریبا کاربر موثر و پرلایک دیگری در میان حسابهای توئیتری که بالای ۲۱ هزار لایک دریافت کردند، مشاهده نشده است.
۵. تحلیل مضمون و بررسی قلههای تولید محتوا در سال ۱۴۰۳ نشان میدهد شهادت رئیسی در اردیبهشتماه، انتخابات ریاست جمهوری و پیروزی مسعود پزشکیان در تیرماه و شهادت سیدحسن نصرالله در مهرماه سال گذشته، پر بحث و جدلترین اتفاقات سال در بستر توئیتر فارسی بودند و شهادت آقای رئیسی هم در مطالب پرلایک و پربسامد سال و هم تعداد مطالب بازنشری و پربازدید، با اختلاف، مهمترین مقطع تولید محتوا در ایکس در ۱۴۰۳ محسوب میشود.
۶. در پایان این نکته را باید مورد تاکید قرار داد که توئیتر فارسی از نظر جمعیتشناسی در بهترین حالت، کمتر از ۵ درصد از جمعیت ایران در سال ۱۴۰۳ را شامل شده است(حدود ۵ میلیون از میان ۸۵ میلیون جمعیت ایران) و در نگاه کلی، یک بستر به شدت دوقطبیزده محسوب میشود که محل جنگ و نزاع کاربران مجازی است. موضوع گعدههای سیاسی، سازماندهی و دستکاری اطلاعات در این بستر با توجه به الگوریتمهای آن به شدت جدی و قابل بحث است و با وجود تغییراتی که ایلان ماسک در ارتقای سیستم الگوریتمی این شبکه اجتماعی به وجود آورده، کاربر فیک و هشتگهای نه چندان قابل استناد که به مدد رباتها ترند میشود، به شدت در توئیتر به خصوص توئیتر فارسی قابل رویت است. علاوه بر این، فیلتر بودن این اپلیکیشن، سهم کاربران خارج از ایران را در آن بیشتر کرده است. با این حال از آنجا که این شبکه قدرت جریانسازی بالا و انتقال جریان به دیگر رسانه ها و شبکه های اجتماعی را دارد، بررسی روندهای آن دارای اهمیت است.