مقدمه
یکی از ابزارهای حمایتی و ترویجی سیاستگذاری رسانه در ایران، پرداخت یارانه نقدی به روزنامهها، نشریات و پایگاههای خبری است. اینگونه فرض میشود که فعالیت در حوزه رسانهای، بر خلاف سایر کسبوکارها، کمتر از منطق سود و زیان متعارف پیروی میکند و به دلیل اهمیت بالای آن در خصوص آگاهیبخشی و اطلاعرسانی به شهروندان، نیاز است تا بخشی از نیازهای اقتصادی بنگاههای رسانهای با پرداخت یارانه نقدی از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بهمثابه نهاد متولی و سیاستگذار رسانه، پوشش داده شود. گزارش حاضرآخرین گزارش منتشره معاونت امور رسانهای و تبلیغات وزارت ارشاد در خصوص یارانه پرداختی به روزنامهها که مربوط به نوبت اول سال ۱۴۰۳ است را بررسی میکند.
طبق گزارش حمایت از روزنامههای کشور در نوبت اول ۱۴۰۳، جمعاً ۲۲۴ روزنامه حمایت دریافت کردند و مبلغ حمایت در این دوره ۵ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان بوده است. ده روزنامه اول با بیشترین حمایت عبارتند از هفت صبح (۱۵۱ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان)، جوان (۱۴۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان)، دنیای اقتصاد (۱۴۱ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان)، وطن امروز (۱۳۰ میلیون تومان)، قدس (۱۱۴ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان)، خبر جنوب (۹۷ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان)، آرمان ملی (۹۲ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان)، شرق (۷۹ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان)، خبر ورزشی (۷۸ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان) و سایه (۶۵ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان). این روزنامهها با دریافت مجموعاً ۱ میلیارد و ۹۲ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان، ۲۱.۴۳ درصد از کل حمایت از روزنامهها در این دوره را به خود اختصاص دادند. آنها در نمودار شماره ۱ ترسیم شدهاند.
ده روزنامه با کمترین میزان حمایت نیز عبارتند از ابرار (۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان)، صبح کارون (۳ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان)، طلوع خوزستان (۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان)، آنزان (۳ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان)، ساوالان (۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان)، گنجینه اقتصادی (۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان)، مزایده امروز (۴ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان)، نگین آذربایجان (۴ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان)، حدیث کرمان (۴ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان) و سرآغاز (۴ میلیون و ۸۰۰ هزار تومان). ده روزنامه با کمترین میزان حمایت در مجموع ۴۰ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان از کل مبلغ تخصیصیافته به روزنامهها در نوبت اول ۱۴۰۳ را دریافت کردند که برابر با ۰.۷۹ درصد از کل حمایتها است. آنها در نمودار شماره ۲ ترسیم شدهاند.
در میان ده روزنامه با بیشترین حمایت، ۹ روزنامه سراسری و یک روزنامه منطقهای بودند و هیچ روزنامه استانیای وجود نداشت. اما در میان ده روزنامه با کمترین حمایت، ۳ روزنامه سراسری، ۴ روزنامه استانی و ۳ روزنامه منطقهای حضور دارند.
در بین یارانه تخصیصیافته به روزنامهها نوعی نابرابری میان استانها به چشم میخورد. روزنامههای سراسری که معمولاً بیشترین تیراژ را دارند و بهصورت منظم منتشر میشوند، غالباً در تهران هستند. این استان بهتنهایی حدود ۵۲ درصد از کل حمایت از روزنامهها (۲ میلیارد و ۶۳۳ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان) را به خود اختصاص داده است. فاصله استان تهران با استان بعد از خود، فارس، بیش از ۷ برابر است و روزنامههای این استان ۳۵۸ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان دریافت کردهاند. استانهای خوزستان (۳۲۹ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان)، مازندران (۲۴۵ میلیون تومان) و اصفهان (۲۲۴ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان) در رتبه بعدی قرار دارند. در نمودار شماره ۳، پنج استان با بیشترین میزان حمایت دریافتی توسط روزنامهها ترسیم شده است.
در انتهای فهرست دریافت یارانه نقدی روزنامهها در نوبت اول ۱۴۰۳ این استانها قرار دارند: قم (۳۸ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان)، همدان (۳۳ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان)، سمنان (۳۰ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان)، زنجان (۱۸ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان) و قزوین (۱۶ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان). گفتنی است که زنجان و قزوین بهعنوان استانهایی که در فهرست دریافت یارانه روزنامه در انتها قرار دارند، هر کدام صرفاً یک روزنامه در این فهرست دارند که پرسشهایی را در خصوص پویایی و حیات مطبوعات محلی در شماری از مناطق کشور به میان میآورد. پنج استان با کمترین میزان حمایت دریافتی در نمودار شماره ۴ ترسیم شدهاند.
دیگر متغیر قابلتوجه در تفاوت میزان یارانه دریافتی، نوع صاحب امتیاز روزنامه (شخصیت حقیقی یا حقوقی) است. غالباً روزنامههایی که صاحب امتیاز آنها یک موسسه، شرکت یا سازمان است، از توانایی بهتری برای انتشار منظم و دستیابی به ضریب کیفی بالاتر برخوردارند که این امر بهمعنای دریافت حمایت نقدی بیشتر است. از ۲۲۴ روزنامه فهرست حمایت نقدی نوبت اول ۱۴۰۳، صاحب امتیاز ۴۲ روزنامه اشخاص حقوقی بودند که در مجموع ۱ میلیارد و ۴۶۸ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان حمایت دریافت کردند. از سوی دیگر صاحب امتیاز ۱۸۲ روزنامه اشخاص حقیقی بودند که مجموع دریافتی آنها ۳ میلیارد و ۶۳۱ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان بود. در حالیکه میانگین یارانه روزنامههایی با اشخاص حقیقی برابر با ۱۹ میلیون و ۹۵۲ هزار و ۱۹۷ تومان بود، این رقم برای روزنامههایی با صاحب امتیازی اشخاص حقوقی به ۳۴ میلیون و ۹۶۹ هزار و ۴۷ تومان میرسید.
جمعبندی: دوگانه عدالت یا کیفیت
یارانههای مطبوعاتی قرار بود تسهیلگر کنش فرهنگی در یک اقتصاد بیثبات باشند تا اهالی رسانه کمتر با دغدغههای اقتصادی دستوپنجه نرم کنند. با این وجود، پرسشهای اخلاقی مهم پیش روی سیاستگذار قرار دارد: آیا رواست که منابع عمومی کشور صرف بنگاههایی شود که در عرصه محلی خود نیز ضریب نفوذ چشمگیری ندارند و نتوانستهاند در بازار فرهنگ دکان پررونقی برای خود دستوپا کنند؟ یا آنکه سیاستگذار باید حمایت خود را از بنگاههای رسانهای پررونق که دارای منابع مالی مطمئنی از حیث فروش، تبلیغات و رپورتاژ هستند قطع کرده و روزنامههای مناطق کمتر برخوردار را بیشتر به زیر چتر حمایتی خود ببرد؟ دادههای منتشره توسط وزارت ارشاد نشان میدهد که ضریب کیفی یک عامل اساسی است و عمده روزنامههای دارای بیشترین میزان حمایت دریافتی، در عرصه تولید و نشر خبر و گزارش فعالیت چشمگیری دارند و مورد شناخت مردم هستند. با این حال، روزنامههای منطقهای و استانی نیز به صورت کامل از یارانه محروم نماندهاند و ارقامی، ولو اندک، حمایت دریافت میکنند. آیا در عصر رسانههای دیجیتال میتوان به احیای روزنامههای محلی امید بست و طرح حمایتی تازهای برای آنها تعریف کرد؟ پاسخ به این پرسش، سمت و سوی آینده سیاست حمایت نقدی از روزنامهها را مشخص خواهد کرد.