finalposter_vacci

در هفتۀ جاری تحلیلی از سرپرست مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت در قالب نامه‌ای به وزیر منتشر شد. در این تحلیل تعداد فوت در میان کسانی که واکسن تزریق کرده‌اند بیشتر از مقدار مشابه آن در کشورهای دیگر گزارش شده است که موجب برخی تردیدها درباره اثرگذاری واکسیناسیون کرونا در کشور شد [۱]. این مقایسه بلافاصله پس از انتشار با نقد رئیس کمیته کشوری اپیدمیولوژی و واکنش سریع کرونا [۲] و معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت [۳] مواجه شد. اگرچه تحلیل مقایسه‌‌ نرخ مرگ و میرِ افراد واکسینه با دیگر کشورها به ملاحظات بیشتری برای مقایسه‌پذیر کردن اعداد نیازمند است، این فتح باب را باید به فال نیک گرفت. در پایانِ نامه نیز نسبت به انتشار عمومی داده‌ها به صورت بی‌هویت شده و با حفظ حریم خصوصی افراد اعلام آمادگی شده که این نیز برای انجام تحقیقات بیشتر و روشن شدن مسئله راهگشا و موثر خواهد بود.

اصل تردید و بی‌اعتمادی با این نامه به وجود نیامده بلکه محصول عدم انتشار اطلاعات، اظهارات متناقض و غیر کارشناسی، وعده‌های فریبکارانه و راهبردهای نامشخص در دو سال گذشته است.

آیا واکسیناسیون موثر است؟

این که چرا در ایران با وجود تسریع واکسیناسیون آمار فوت کرونا نه تنها کاهش نیافته بلکه رکورد هم شکسته و در نتیجه تردید درباره کاراییِ واکسن در ایران سوالی است که واقعا در افکار عمومی مطرح است و باید به آن پاسخ داد. تا زمانی که این داده‌ها به طور کامل منتشر نشده و امکان بررسی دقیق آن وجود ندارد، سه نکته در پاسخ به این پرسش می‌توان طرح کرد.

  • ناکافی بودن واکسیناسیون ایران برای مشاهده تاثیر کلان آن: تحلیل آمار واکسیناسیون و نرخ مرگ و میر در آمار رسمی کشورها در مطالعه دیگری [۴] نشان داد تاثیر کلان واکسیناسیون در آمار فوت یک کشور تا زمانی که دست کم ۴۰ تا ۵۰ دوز واکسن در هر ۱۰۰ نفر تزریق نشده باشد به زحمت قابل مشاهده است. اما با تزریق بیشتر واکسن در جمعیت احتمال فوت مبتلایان به صورت چشمگیر کاهش پیدا می‌کند. در ایران تا کنون تنها نصف این عدد یعنی ۲۴ دوز واکسن در هر ۱۰۰ نفر تزریق شده است.
  • نگرانی‌های مربوط به عملکرد واکسن روی سویه‌های جدید: در حال حاضر این نگرانی در دنیا وجود که تاثیر واکسن روی سویه‌های جدیدتر ویروس کرونا مانند سویۀ دلتا به اندازۀ سویه‌های قبلی نباشد. با توجه به این که داده منسجمی درباره درصد سویه‌های فعالِ ویروس در ایران منتشر نمی‌شود نمی‌توان با اطمینان گفت کدام سویه در چه زمانی به سویه غالب تبدیل شده است. لازم است اگر دادۀ منسجمی در این مورد در کشور وجود دارد منتشر شود و اگر وجود ندارد تهیه شود. اما علی رغم عدم دسترسی به درصد سویه‌های درگیر، با توجه به سرعت بیشتر افزایش آمار کرونا در موج‌های چهارم و پنجم ایران و تشابه آن با سرعت افزایش آمار کرونا در کشورهایی مانند هند و بنگلادش [۵] می‌توان گفت احتمالا سویه غالب در ایران سویه‌ای متمایز از موج‌های قبل از موج چهارم و احتمالا سویۀ دلتاست. واکسیناسیون در کشور عملا زمانی شروع شد که این سویه جدید یک موج را در ایران از سر گذرانده بود که این مطلب باید در مقایسه اثر واکسیناسیون لحاظ شود.

مقایسه سرعت افزایش آمار فوت در موج‌های چهارم و پنجم نسبت به موج‌های قبلی این احتمال را مطرح می‌کند که سویۀ غالب در این دو موج‌ با موج‌های قبلی متفاوت باشد.

  • تحلیل اثرگذاری واکسن با کاوش در آمار ثبت احوال: با توجه به عدم دسترسی به دادۀ تجمیع‌شده کسانی که واکسینه شده‌اند و وضعیت‌های بعدی آن‌ها، یک روش برای بررسی تاثیرگذاری واکسن در ایران بررسی آمار سازمان ثبت احوال است. در ادامه این نوشته، آمار اسناد فوت سازمان ثبت احوال به منظور تحلیل اثرگذاری واکسن مورد بررسی قرار خواهد گرفت.  

مقایسه توزیع سنی اسناد فوت در موج‌های مختلف بیماری

افزایش سهم مرگ و میر سنین بالاتر با شدت گرفتن موج‌های کرونا در موج‌های اول تا چهارم بیماری و مقایسه آن‌ها با دوران پیش از کرونا (۱۳۹۸) مشخص است [۷]  اما در موج پنجم که بعد شروع واکسیناسیون گروه‌های مسن‌تر اتفاق افتاده افت قابل توجهی در مرگ و میر گروه‌های سنی مسن‌تر اتفاق افتاده و الگوی کلی فوت تغییر کرده است (نگاه کنید افت منحنی قرمز نسبت به بقیه). این اختلاف برای سنین ۸۰ سال به بالا نسبت به گروه‌های بعدی واکسیناسیون مانند ۷۵ تا ۷۹ ساله‌ها بیشتر است که با توجه به تقدم و تاخر زمانی آغاز دریافت واکسن سازگار است. به بیان دیگر تاثیر واکسن در کاهش مرگ و میر در آمار ثبت احوال قابل مشاهده است چون سهم گروه‌های دریافت‌‎کنندۀ واکسن از کل مرگ و میر در مقایسه با موج‌های قبلی کم شده است.

توزیع سنی فوت‌شدگان ایران پس از شروع واکسیناسیون سراسری، در مواجهه با موج پنجم بیماری، درگروه‌های دریافت‌کننده واکسن تغییر شکل داده (نگاه کنید به شکست منحنی برای سنین بالای ۶۰ و بیشتر از آن در کروه‌های سنی بالای ۷۰ و ۸۰ سال) و کاهش سهم مرگ و میر دقیقا در همان گروه‌های سنی که واکسن دریافت کرده‌اند، کاملا کرده‌ند، کاملاً چشمگیر و قابل توجه است. ند

* * *

در ادامه برای تحلیل اثر واکسن در آمار ثبت احوال، تغییرات سهم مرگ و میر هر گروه سنی از کل اسناد فوت پس از تاریخ شروع واکسیناسون در گروه سنی مورد بررسی قرار گرفته است؛ چرا که اگر این تغییرات تحت تاثیر واکسیناسیون رخ داده باشد باید بعد از تاریخ شروع واکسیناسیون اتفاق افتاده باشد نه قبل از آن.

بررسی تغییرات مرگ و میرِ گروه‌های سنی پس از شروع نوبت واکسن آن‌ها

تاریخ شروع واکسیناسیون سراسری گروه‌های سنی چنان که در کانال رسمی مرکز آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی آمده به صورت زیر است:

شروع واکسیناسیونسال تولدگروه سنیمحدوده جغرافیایی
۱۴۰۰/۰۲/۱۸۱۳۲۰۸۰ +کل کشور
۱۴۰۰/۰۲/۲۸۱۳۲۵۷۵ +کل کشور
۱۴۰۰/۰۳/۰۱۱۳۳۰۷۰ +کل کشور
۱۴۰۰/۰۴/۲۰۱۳۳۵۶۵ +کل کشور
۱۴۰۰/۰۴/۲۳۱۳۴۰۶۰ +کل کشور
۱۴۰۰/۰۵/۰۲۱۳۴۲۵۷ +کل کشور
۱۴۰۰/۰۵/۰۸۱۳۴۵۵۵ +کل کشور

. . .

پاورقی و ارجاع

[۱]  نامه علی شریفی زارچی سرپرست مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت به سعید نمکی وزیر بهداشت؛ خبرآنلاین ۲۶ مرداد ۱۴۰۰ (+)

[۲]  نقد حمید سوری رییس کمیته کشوری اپیدمیولوژی و واکنش سریع اپیدمی کرونا با عنوان «آثار مخرب”تحلیل نادرست داده‌های خام کرونا” بر واکسیناسیون حداکثری» خطاب به سعید نمکی وزیر بهداشت؛ ایسنا ۲۶ مرداد ۱۴۰۰ (+)  

[۳]  نقد فرید نجفی معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت نیز خطاب به سعید نمکی؛ تجارت‌نیوز ۲۸ مرداد ۱۴۰۰ (+)

[۴]  هشدارهایی درباره کشتار جمعی کرونا در ایران، علیرضا کدیور؛ دقیقه‌ای برای تامل ۲۰ مرداد ۱۴۰۰ (+)

[۵]  نگرانی‌‌ از ویروس جهش‌یافته در هند؛ بررسی آمار فوت کرونا در کشورها، زهرا دوخائی، علیرضا کدیور؛ دقیقه‌ای برای تأمل ۶ اردیبهشت ۱۴۰۰ (+)

[۶]  ابتلای ۳۹ میلیون ایرانی به کرونا تاکنون | مقایسه آمار فوت اضافه ثبت احوال و فوت کرونایی‌ها در ایران، مصاحبه همشهری آنلاین با علیرضا کدیور ۲۴ آبان ۱۳۹۹ (+)

[۷] برای توضیحات بیشتر نگاه کنید به تغییر الگوی کلی مرگ و میر با افت و خیز کرونا، علیرضا کدیور؛ دقیقه‌ای برای تأمل ۲۹ مرداد ۱۴۰۰ (+)

[۸]  این دو تعداد در پایان موج پنجم بیماری در مطلب مستقلی همراه محاسبه تعداد فوت اضافه با استناد به آمار اسناد فوت سازمان ثبت احوال محاسبه خواهند شد.

دیدگاه‌ها